ირმა ტაველიძე 

ენის სახლი           

უწყინარი სიტყვები წამში იქცევიან არამიწიერი არსების მკვლელ საცეცებად და რადგან სამყაროში ყველა მოძრაობა უცაბედად წყდება, მხოლოდ მათი ბრიყვული, ავისმომასწავებელი რხევაა ის, რასაც შეგიძლია თვალი მიაპყრო. აღარ არსებობ. აღარც უსაფუძვლო იმედებით, მომავლის ამაღელვებელი სურათებით სავსე შენი სამყარო არსებობს, მაგრამ თვალი მაინც განაგრძობს მდუმარედ საკეთებელ თავის საქმეს: არჩევს, აგროვებს, სადღაც ინახავს. 
მერე ბნელ, უჰაერო გვირაბში ხვდები, რომელსაც ბოლო არ უჩანს. ვინ იტყვის, რამდენი დღე, რამდენი თვე უნდა იარო, რომ მარტივად ნათქვამი იმ სიტყვების გახსენებამ გული ხელახლა არ გაგისეროს, მეტისმეტად დამძიმებულ, სრულად გამოუსადეგარ სხეულად არ გაქციოს. 
გვირაბიდან 1999 წლის დასაწყისში გამოვაღწიე. 
მოკლე, ნახევარგვერდიანი ტექსტების წერა დავიწყე – ქვისკედლებიანი ტექსტების, კარს რომ ყველაზე მოწადინებული მკითხველიც ვერ უპოვიდა. ვგრძნობდი, როგორ ცოცხლდებოდა ენა და როგორ მაიძულებდა მეც ღრმად სუნთქვას, აუცილებელ მოძრაობებს, სიცოცხლისკენ სიარულს. 
გაზაფხულზე ეს ჩანაწერები „კავკასიური სახლის“ საზოგადოებრივ-ლიტერატურულ გაზეთ „ალტერნატივაში“ გამოქვეყნდა, რომლის რედაქტორიც შოთა იათაშვილი იყო. ერთმანეთს არ ვიცნობდით. ახლაც არ ვიცი, რა დაინახა, რამ მიახვედრა, რომ მკითხველისთვის მათი ჩვენება შეიძლებოდა – ნანგრევებიდან ბრმად ამოკრეფილი ამ პატარა ნატეხების. 
საჯარო ბიბლიოთეკაში ხშირად დავდიოდი – სამეცნიერო დარბაზში ადგილს მარტივად ვპოულობდი და როლან ბარტის წიგნებს ვკითხულობდი. სხვა ავტორებისასაც, რომლების გვარებიც ახლად გაგონილი მქონდა. დარბაზი ხანში შესული მკითხველებით იყო სავსე, რომლებიც ხშირად ცივდებოდნენ და ახველებდნენ, ახველებდნენ, ახველებდნენ… ალბათ იქ ჩემსავით დროის გასაყვანად დადიოდნენ და გამოწერილი წიგნების სვეტებიც წინ დასამშვიდებლად ედგათ. 
ლიტერატურული ჟურნალების ბოლო ნომრები. ფილოსოფიური ჟურნალების ბოლო ნომრები. წუთიც არ უნდა დამრჩენოდა იმ ბნელი, უჰაერო გვირაბისკენ თავის მისაბრუნებლად, რომელშიც წელამდე იდგა მყრალი წყალი და დახრჩობა ადვილად შეიძლებოდა.  
– ასი გვერდი უნდა დაწერო, – მითხრა დათო ბარბაქაძემ, რომელსაც საჯარო ბიბლიოთეკაში ვხვდებოდი ხოლმე. – ამის შემდეგ სხვანაირად დაიწყებ წერას. დამიჯერე, ასი გვერდი ყველაფერს შეცვლის.    
მახსოვს, დავწერე. დავწერე და დავივიწყე.   

*
ახალი ენა. ამ ენის დაბურულ, გაუვალ ტყეში დაღამებული დღეები და გათენებული ღამეები. ნოტიო მიწიდან აღებული სიტყვების ხელისგულზე მოთავსება, ტუჩებთან მიტანა და ფრთხილად ლოკვა. თითოეულ სიტყვას დამამშვიდებელი სუნი აქვს, ფოთლების, წიწვების, გადარჩენის. 
დიდი ხნის წინ ფრანგული ენის სწავლამ გადამარჩინა. 
თავიდან ტყეში ბევრს ვერაფერს ვარჩევდი, ბრმად მივდიოდი, უშნოდ გამოჩრილ ტოტებს ვეჯახებოდი. როცა ფეხს არასწორ ადგილას ვადგამდი, წამით ისევ იქ ვბრუნდებოდი – არყოფნაში, ვერდავიწყებულ უჰაერობაში.
მერე ფეხქვეშ უფრო მყარი მიწა ვიგრძენი. 
ფრანგულს „ალიანს ფრანსეზში“ ვსწავლობდი. მაშინ, როცა თბილისში შუქი და წყალი ისევ დილა-საღამოს მოდიოდა, ათთეთრიანი ტროლეიბუსი კი ყველაზე ხელმისაწვდომი სატრანსპორტო საშუალება იყო, ჭავჭავაძის 60-ში, ბოლო სართულზე საფრანგეთის პაწაწინა ნაწილის ნახვა შეიძლებოდა. როგორი წარმოუდგენელიც უნდა ყოფილიყო, კვირაში ორჯერ სხვა ქვეყანაში ვხვდებოდი – სინათლის, სიხარულის, ერიკ რომერის ფილმების ქვეყანაში. 
ფრანგული კულტურის ცენტრში, რომელსაც მერე „დიუმას ცენტრი“ დაარქვეს, ახლად გამოცემულ წიგნებსა და ლიტერატურულ ჟურნალებს ვკითხულობდი. სახლშიც მომქონდა ხოლმე – ორი კვირით, მთელი თვით. 
გასაოგნებლად დიდი განსხვავება იყო თბილისის უბნების გამთანგავ, გამომაცარიელებელ სინამდვილესა და იმ ყველაფერს შორის, რაზეც „ალიანს ფრანსეზში“ გვიყვებოდნენ, რის მომნუსხველ ანარეკლსაც იმ ოთახებში ვხედავდით. 
ერთ საღამოს, მახსოვს, ფრანგულის გაკვეთილი დამთავრდა და შენობიდან გამოსულს შემომესმა: 
– აკაკი ელიავამ ქუთაისი აიღო!
იყო მეამბოხე აკაკი ელიავა. იყო ქუთაისიც, რომელშიც მოულოდნელად რაღაც დაუჯერებელი მომხდარიყო. ისეთი განცდა მქონდა, რომ ჩვენი ოთახების მომაჯადოებელი საფრანგეთიდან არა მხოლოდ სხვა ქვეყანაში მოვხვდი, არამედ სხვა საუკუნეშიც. 
ზაფხულში ერთი დიპლომატი გავიცანი, ჩემზე რამდენიმე წლით უფროსი, რომელიც ბევრს მიყვებოდა თავის ქალაქზე – ნიცაზე და ყოველი შეხვედრისას თუ დამშვიდობებისას სამჯერ მკოცნიდა – ფრანგული წესიაო.   
– საშინელებაა, როცა ახალგაზრდა ხარ და ისეთ ქვეყანაში ცხოვრობ, როგორიც საქართველოა, – მითხრა რეგიონის პოლიტიკურ არჩევანსა და სადამკვირვებლო საქმიანობაზე საუბრის შემდეგ – ალბათ იმ რწმენით, რომ გულწრფელობას დავუფასებდი. მერე კი, როცა მომეხვია და საკუთარ სიმართლეში დარწმუნებული კაცის გამომეტყველებით ჩამხედა თვალებში, მოვახერხე და ხელებიდან გამოვეცალე. არაფერი მინდოდა მისგან, უბრალოდ არაფერი. 
შემაღლებულ ადგილას ვიდექით. ქვემოთ უსწორმასწორო ბილიკები ეშვებოდა. ვერ მივხვდი, რომელს უნდა გავყოლოდი, რომელი მიმიყვანდა ქალაქის ნაცნობ ნაწილთან, ნაცნობ უსიხარულობასა და უმომავლობასთან. 
– სად ვართ? – ვკითხე დაბნეულმა. 
ახლად ნასწავლი ქართულით მიპასუხა: 
– სა-ქარ-თვე-ლო-ში!  


რა რჩება იმ ადგილას, საიდანაც ტკივილი გაქრა? გადამწვარი ბალახია? რომელიღაც დიდი ცხოველის გაქვავებული ნაფეხურები? თუ ტკივილთან ერთად ის ცა და მიწაც ქრება, რომლებიც მის სიმძიმეს ბოლო წუთამდე უძლებდნენ? ყურს ფოთლების შრიალის, შორეული ფრინველების წამოკივლების, ვიღაცების ჩუმი ჩურჩულის ხმები სწვდება, მაგრამ ვინ იტყვის – საიდან? 
„ეს ბუდას ღიმილია, გოგო,
შენ არაფერს გერჩის“. 
ასე იწყება დათო ჩიხლაძის ერთი ლექსი. 
ბუდა. ბუდიზმი. წყარო და მინდვრის ყვავილები. 
ყველაფერს ვკითხულობდი, რაც კი ხელში ჩამივარდებოდა: საბჭოთა მკვლევრების სასაცილო ნაშრომებსაც, უცხოელი ავტორების საეჭვო ხარისხის წერილებსაც, ქართულად ცუდად ნათარგმნ წიგნებსაც და რუსულ ლიტერატურულ ჟურნალში ნაწყვეტ-ნაწყვეტ დაბეჭდილ ჰერმან ჰესეს „ზიდჰართასაც“. 
სულხან-საბა ორბელიანის სახელობის პედაგოგიურ უნივერსიტეტში, სადაც წინა წლის სექტემბრიდან რელიგიის ისტორიას ვასწავლიდი, კომპიუტერები მოიტანეს და ყველაზე ძნელად მისადგომ ნაწილში სამუშაო ოთახი მოაწყვეს. იქ ვისწავლე ტექსტის აკრეფა, საძიებო სისტემების გამოყენება და პირველი, რაც ინტერნეტში მოვძებნე, ნიკ ქეივის სიმღერების ტექსტები და ბუდისტური ტაძრების ფოტოები იყო. 
სტუდენტებს არც რელიგიის ისტორია აინტერესებდათ და არც სხვა საგნები. წიგნებს არ კითხულობდნენ. წერა არ შეეძლოთ. ბოროტება იყო საგანმანათლებლო დაწესებულებად სახელდებული ამ ბნელი სხეულის არსებობა. კორუმპირებული, ბოლომდე გახრწნილი პროფესორ-მასწავლებლების უმრავლესობა ისევ საბჭოთა კავშირის ბოლო ათწლეულში ცხოვრობდა.    
ჩათვლის ნიშანს ყველას მარტივად ვუწერდი. უმოწყალოდ რომ მეწამებინა, კისერზე რომ ყულფი ჩამომეცვა, მაინც არაფერს ისწავლიდნენ. 
ნიკ ქეივი. ბუდიზმი. წყარო და მინდვრის ყვავილები. 


ორი ათასწლეულის გამყოფად ეს მუქი ხაზი იქცა – სწორი, გულისმომკვლელად გაწელილი. როცა იქით ვიხედები, ყოველ ჯერზე ვამჩნევ უხილავ ჯებირს, რომლის სევდიან არსებობასაც არც არაფერი ემუქრება. ჩემი ცხოვრების ამბავი ორ ნაწილად გაიყო და მათ შორის გაჩენილ ნაპრალში სამუდამოდ ჩადგა შავი, შემზარავსუნიანი წყალი.
როცა კაცს, ვინც განაჩენი დაუნდობლად ერთხელ უკვე გამომიტანა, წლების შემდეგ იმ ფრანგი დიპლომატის ისტორია მოვუყევი, მეტისმეტად გულახდილად მითხრა: 
– მისი წესები უნდა მიგეღო და საშენოდ გამოგეყენებინა. იქნებ ამ ქვეყნიდან თავი დაგეღწია კიდეც.        
ქვეყანა, რომელიც აღარავის უყვარდა. სიბნელისთვის, აზრგამოცლილი არსებობისთვის განწირული. 
გარშემო ყველა იმას განიხილავდა, მაინც როდის იწყებოდა ახალი ათასწლეული: 2000 წლის პირველ იანვარს თუ მაშინ, როცა წელი ბოლომდე ჩაივლიდა და 2001-ის პირველი იანვარი გათენდებოდა? გამორჩეულად სულსწრაფები იმის აღიარებასაც ითხოვდნენ, რომ ოცდამეერთე საუკუნე უკვე დამდგარიყო. სად აღარ შევსწრებივარ ასეთ კამათს, რა სახის არგუმენტი აღარ მომისმენია. ადამიანების თვალებში ფარული იმედი შეინიშნებოდა, რაღაც ისეთის ანგარიშმიუცემელი მოლოდინი, რაც ერთ დღეში შეცვლიდა სამყაროს წესრიგს, ქარიშხალივით გადაუქროლებდა კონტინენტებს და ბედისწერის წიგნის ფურცლებს საშინელი ძალით ააფრიალებდა. 
ცვლილებები მაინცდამაინც დანიშნულ დროს უნდა მომხდარიყო. რაღაც უცნაურად. სასაცილოდ. 
ყველანი ღარიბები ვიყავით. ღარიბები და შორეული ნათების მოლოდინში ბნელ ცას მიჩერებულები. 
ერთხელაც ჩაის ვსვამდით და ჩემი მეგობრის დამ თქვა: 
– მკითხეს, რამდენი გაქვს ხელფასი – ას ლარზე მეტი თუ ნაკლებიო. თითქოს უმნიშვნელო იყოს, ორმოცდაათს ვიღებ თუ ოთხმოცდაათს. 
სიმწრით დავცინეთ მათ, ვინც ამ შეკითხვის დასმისას არც კი წამოწითლდა – რომელიღაც სამთავრობო დაწესებულებაში დასაქმებულებს, ვისი ხელფასიც ას ლარზე მეტი იყო. 
ჩაი და ვაშლის ჩირი. ჩაი და პური, თხლად წასმული ჯემით. 


1999 წლის ბოლოს უკვე მკაფიოდ მქონდა წარმოდგენილი უცნაური ფორმის ის ნაგებობა, რომელშიც დარჩენილი ცხოვრება უნდა გამეტარებინა: ხის ქოხიც უნდა ყოფილიყო, საუნივერსიტეტო ბიბლიოთეკაც, ნიუ-იორკის მაღალი შენობაც, ჩემი მშობლების სახლს მიმსგავსებული ორსართულიანი სახლიც, ღამეული ზმანებების საშიშგალავნიანი ციხე-კოშკიც და ყოველდღიური მუშაობისთვის განსაზღვრული სახელოსნოც, სადაც სიცივეში დაორთქლილ ფანჯარასთან დაჯდომა და ოცნებებს აყოლა შეიძლება. რა თქმა უნდა, ამისთვის ბევრი უნდა მეშრომა. რით უნდა ამეგო ეს სახელდაურქმეველი რაღაც და – ენით, ენებით, ფიქრებში გამკვრივებული ფრაზებით, დიდი და პატარა აბზაცებით, დღის შუქზე მოციმციმე მტვრის ნაწილაკებით, მთვარის ტანზე გადარბენილი ჩრდილებით, ცრემლებით, იმედის ნამცეცებით, ყველაფრით, რაც გულს მიეწებებოდა და თითებს აჰყვებოდა.