გიგი გულედანი

1992

რვასართულიანი კორპუსის სხვენში რო შევძვერით, უკვე ბნელდებოდა. რკინის მოკლე კიბემ ბნელი სხვენიდან დეკემბრის სუფთა ჰაერზე გაგვიყვანა. შორიდან ისმოდა ავტომატის ხმა და ჰაერს სხვადასხვა მიმართულებით პერიოდულად კვეთდა მანათობელი ტყვიების წყვეტილი ხაზები. ცოტახანს დაჰიპნოზებული ვუყურებდით ამ აბსტრაქციას, მაგრამ ბოლოს ზემოთ, მთაწმინდასთან, ცაში რაღაც დიდი განათდა და ქვემოთ, სავარაუდოდ პარლამენტის შენობისკენ, დაშვება დაიწყო, რასაც რამდენიმე წამში დიდი აფეთქების ხმა მოყვა.

ჩავიდეთ, რამე არ მოგვხვდეს – თქვა მიშამ იმის მიუხედავად, რომ ჩვენ საბურთალოზე ვიყავით და ომი მთაწმინდაზე მიდიოდა.

1991-ის დეკემბრის ბოლოს, ახალი წლისთვის ლიმონათის შოვნა თბილისში ძალიან გართულდა. თუმცა, რუსთაველის გამზირსა და მიმდებარე ქუჩებს თუ არ ჩავთვლით, ქალაქი მეტ-ნაკლებად ჩვეულებრივად ფუნქციონირებდა. დადიოდა ტრანსპორტი, მუშაობდა მეტრო და მაღაზიები. სიტყვაზე, შეგეძლო საბურთალოდან რუსთაველის მეტროში ამოსულიყავი, გაგევლო 100 მეტრი და ნამდვილი ომი გენახა – თავისი დაჭრილებით და დაღუპულებით, ტანკებით, ქვემეხებით და ცეცხლში გახვეული შენობების მთელი კვარტლებით.

მეტროსთან ქალები ძაფებზე აცმულ პატარა ბუბლიკებს ყიდდნენ, უკვე ტელეგრაფთან კი მხრებში მოხრილი დუბლიონკიანი ბიჭები ჯავშანმანქანას ამოფარებულები მიძუნძულებდნენ პარლამენტისკენ, საიდანაც წამოსულ კალაშნიკოვის სროლის ხმას პერიოდულად ახშობდა მსხვილი კალიბრის არტილერია.

დელისის მიდამოებში ლიმონათი არსად იღებოდა. კოკა-კოლა ან სხვა რამე გაზიანი სასმელი ჯერ კიდევ ბუნებაში არ არსებობდა და სწორედ მაშინ, ახალი წლის წინა დღეებში გამინათდა ტვინი, ბებიაჩემის უჯრიდან “ავოსკა” ამოვაძვრინე, ავიღე ორი ცარიელი ლიტრიანი, გავიარე ტრიალი მინდვრები სამედიცინო ინსტიტუტის უკან და ვაჟა-ფშაველაზე, რესპუბლიკურის წინ ახლახან გახსნილი “ლაღიძის წყლების” ფილიალში შევედი.

პუტკუნა კაცისა და სიცივისგან დასტრესილი რამდენიმე ბუზის გარდა ლაღიძის წყლებში არავინ იყო. სამაგიეროდ დახლზე ძალიან კარგად ჩანდა თითქმის ხელუხლებელი ლაღიძის შოკოლადის, ნაღებისა და კახურის შუშის კონუსები.

შოკოლადი და ნაღები მინდა – ვუთხარი პუტკუნა კაცს, რომელიც ცოტა არ იყოს სკეპტიკურად მიყურებდა.
შოკოლადი ნაღებით? – ჩამეკითხა მობეზრებული კაცის ხმით და ხელი ჭიქისკენ წაიღო.
არა, ორი ლიტრი სიროფი მინდა, ერთი ის და ერთიც ის – ბადიდან ცარიელი ქილები ამოვაძვრინე.
პუტკუნა კაცი შეჩერდა და ორი წამით დაფიქრდა იმაზე, რაც ვუთხარი.

ერთი ლიტრი სიროფი გინდა? – დააზუსტა.
ორი ლიტრი მინდა, ერთი შოკოლადი და ერთი ნაღები – არ დავიხიე მე უკან, მაგრამ თან დავეჭვდი, რომ ამდენი სიროფის მოცემაზე პირქუშ ძიას შეიძლება უარი ეთქვა.

პუტკუნა კაცი ისევ დაფიქრდა. რამდენიმე წამი ასე ვიდექით, ამერიკული ვესტერნის დაძაბულ პაუზაში. ბოლოს მან ამოიხვნეშა, გონებაში რაღაც გადაამრავლა და თანხა დამისახელა. სანამ ჯიბიდან ამოძვრენილი მანეთების კუპიურებში ვიქექებოდი, ჩემს მოტანილ ქილაში გამაბრუებელი არომატის შოკოლადის სიროფი იღვრებოდა.

1992 წლის პირველი იანვრის დადგომამდე რამდენიმე წუთით ადრე პირველი არხი რუსთაველის გამზირიდან პირდაპირ ჩართვას გადმოსცემდა. ჩაბნელებულ ტრანსლაციაში მოჩანდა მთავრობის სახლის გარშემო, უზარმაზარი ცეცხლის ენებში გახვეული შენობების მსხვილი კადრები, რომელსაც ტელევიზორში ქართული მრავალჟამიერი ფარავდა, ხოლო საბურთალოზე – ჩვენი ფანჯრების მიღმა – გარშემო კორპუსებიდან გასროლილი ყველანაირი კალიბრის იარაღის ხმა. ძირითადად იყო სანადირო თოფები, კალაშნიკოვები, მაკაროვები, მაგრამ შიგადაშიგ გამოერეოდა ხოლმე რაღაც მსხვილკალიბრიანიც – გამაყრუებელი, თავზარდამცემი გრუხუნი რომელიღაც მეზობლის აივნიდან.

7 იანვარს გამსახურდიას კორტეჟმა თბილისი დატოვა. სამწუხაროდ ისტორიას არ შემორჩენია ამის ამსახველი კადრები – როგორ გამოდის კვამლისგან ჩაშავებული პარლამენტის ეზოდან რამდენიმე მანქანა, ჩადის (სავარაუდოდ) რუსთაველზე, სადაც დამწვარი და ნატყვიარების თეთრი წერტილებით აჭრელებული შენობების ფონზე მიმოფანტულია მწყობრიდან გამოსული ტანკები, ქვემეხები, სატვირთო მანქანები და ავტობუსები.

ამავე დღეს, ჩვენს სახლში, მრავალი ათწლეულის შემდეგ, რატომღაც სამუდამოდ დადუმდა “ხაზის რადიო”. რადიოს დინამიკში, რომელიც ამავდროულად რიჟა ტარაკნების სახლიც იყო, ხმამ ნელ-ნელა გაქრობა დაიწყო – ბოლოს მაუწყებლობას უკვე რადიოზე ყურმიდებული ვუსმენდი. ქალი დიქტორის ხმა ამბობდა, რომ გელა ლანჩავას რაზმები იბრძვიან ქალაქის გასასვლელებთან. მერე ჩავიცვი და წავედი მათემატიკაზე.

მეორე დღეს მე და მამაჩემი გავედით რუსთაველზე, სადაც ჩვენნაირად უამრავი ადამიანი იყო მისული ომის შედეგების სანახავად. ჩიტაძის ქუჩის ქვაფენილზე სადღაც გახეთქილი მილიდან მოდიოდა წყალი. პარლამენტის ეზოში ბუშლატებიანი ხალხი ირეოდა. ჭიშკართან, ტროტუარის კუთხეში დაყრილ ცარიელ გილზებში ეგდო გაუგებარი იარაღის ჭურვის ნარჩენი, რომელიც სახლში წამოვათრიე. 

რუსთაველიდან მეტროთი ვიმგზავრეთ ვაგზლის მოედნამდე. სასტუმრო “კოლხეთთან” შეგვხვდა ზვიადის მხარდამჭერი მსვლელობა. “შემოგვიერთდით! შემოგვიერთდით!” გვეძახდა ხალხი მსვლელობიდან ტროტუარზე მდგარ ადამიანებს. ჩვენ ვიყიდეთ კარტოფილი და დელისზე დავბრუნდით. მგონი ეგ მსვლელობა იყო, მერე ცირკთან რომ დახვრიტეს ხიდზე.

1992-ის ზამთრიდან მეტი არაფერი მახსოვს იმის გარდა, რომ დავდიოდი მათემატიკაზე, სადაც ფორმულებში ქექვის პარალელურად მასწავლებელი “საწყობიდან” რამდენიმე თვის წინ შეძენილ “მაიაკში” გვასმენინებდა “ადნაჟდი ვ ამერიკეს” კასეტას.

მარტის შუა რიცხვებში, მათემატიკიდან სახლში რომ ვბრუნდებოდი, პურის მაღაზიასთან დავინახე ახლად შემოსული პურის მანქანა. ორი ცხელი პური ეგრევე ავიღე, იმიტომ რომ ასეთი რამის გამაზვა არ იქნებოდა – პურის ეპიკური რიგები ჯერ არ იყო, მაგრამ იგრძნობოდა დეფიციტის დასაწყისი. სახლში მივედი, სადაც დამხვდა ლოჯში გაშლილი სუფრა, ბებიაჩემი, ბიძაჩემი, რამდენიმე უცხო ადამიანი და, რაც მთავარია, ტახტზე საპატიოდ დასვენებული “კალაშნიკოვი”.

შევარდნაძე რამდენიმე დღის ჩამოსული იყო. ბიძაჩემიც, როგორც აღმოჩნდა, ახალი შესული იყო “მხედრიონში” და ავტომატიც მას ეკუთვნოდა. სანამ უფროსები სუფრასთან ისხდნენ, “კალაშნიკოვს” გვერდით მივუწექი და დიდი რუდუნებით გავუსინჯე ყველა დეტალი. რკინის, ზეთის და კიდევ რაღაცის გამაბრუებელი სუნი უდიოდა. ბოლოს წამოვდექი და ხელში დავიჭირე: ლულით ჭერისკენ აღმართული, მერე ჩამოშვებულ მკლავში ჰორიზონტალურად, მერე მხარზე გადავიკიდე. ყველანაირად სასიამოვნო იყო. ძალიან ვამაყობდი ბიძაჩემით. სტუმრები რომ წავიდნენ, ეზოში მანქანამდე ჩავაცილე, ხელში კვლავ “კალაშნიკოვი” მეჭირა, რომელიც მანქანაში ბიძაჩემს შევაწოდე. ძალიან მინდოდა, ვინმეს დავენახე ავტომატით ხელში.

გაზაფხული მალე გავიდა და სკოლაც მალე მთავრდებოდა. მეცხრე კლასის გამოცდებიდან კარგი ნიშნების გამო გამანთავისუფლეს, რის გამოც ძალიან ბედნიერი ვიყავი. ჩემს დაბადების დღემდე ერთი დღით ადრე ჩემს მეგობარ გოგოს ჰქონდა დაბადების დღე. “შკოდას” მოზუზუნე ტროლეიბუსში ვიჯექი, რომ გამახსენდა, ტელევიზიასთან ჩამოვედი და გაჩერებაზე, ყვავილების ჯიხურში 10 ვარდი ვიყიდე – 9 წითელი და 1 თეთრი – იმიტომ რომ წითელი მარტო 9 ცალი იყო დარჩენილი.

წვიმა წამოვიდა. დაბადების დღე ბახტრიონზე იყო და მე ვარდებით ხელში დაუპატიჟებლად მივადექი. ჯერ არავინ იყო მისული. ჩემი ვარდები სქელ თეთრ ლარნაკში ჩადეს და მერე რაღაცაზე გაგვაგზავნეს მე და იუბილარის უმცროსი ძმა. ბახტრიონიდან კიბეებით ავედით გორაზე, სადაც დაბარებულის გარდა ვიყიდეთ “ტვიქსი” და “სნიკერსი”. “ტვიქსი” ჩვენ გავიყავით და “სნიკერსი” იუბილარს ჩავუტანეთ.

დაბადების დღე ძალიან ხალხმრავალი იყო. იღებდა ვიდეოკამერა – დიიდი იშვიათობა მაშინდელ თბილისში. ერთი კვირის მერე ვუყურეთ ჩანაწერს (რომელიც მერე, გაურკვეველ ვითარებაში, სამწუხაროდ, დაიკარგა), სადაც ყველაფერი დეტალურად იყო ასახული – მარწყვის ტორტი, ჩემი სკოლელი ლამაზი გოგოები, ცეკვები “ბოის თუ მენზე”, უფროსი მთაწმინდელი ბიჭები, საიდანღაც ამოძრობილი პრიალა “მაუზერი”. მე, როგორც პატარას და ამავდროულად, სოფოს ახლობელს, ეს უცხო სასტავი პოტენციურ საშიშროებად არ აღმიქვამდა და ყველაფერმა მშვიდად ჩაიარა – სახლშიც კი გამიყვანეს თავიანთი მანქანით, სადაც, იმის მიუხედავად რომ ჯერ არ იყო ძალიან გვიანი (11 საათი ხდებოდა), დამხვდნენ ძალიან ანერვიულებული მშობლები – დამავიწყდა დამერეკა და მეთქვა, სად ვიყავი. თუმცა, უკვე ჩემი დაბადების დღე დგებოდა და სახლში აღარავინ მეჩხუბა.

ჩემს დაბადების დღეზე სკოლაში არაფერი ხდებოდა და გაკვეთილების მერე სახლში დავბრუნდი. არანაირი გეგმა არ მქონია, და არც არავინ მყავდა დაპატიჟებული, მაგრამ სახლთან დამხვდნენ კლასელი ძმაკაცები, რომლებმაც გადაწყვიტეს სიურპრიზი გაეკეთებინათ და რაღაცნაირად დამასწრეს სკოლიდან ჩემს სახლთან მოსვლა. ამის გამო ძალიან ამიჩუყდა გული და სახლში რო ავედით, სანამ დედაჩემი მაგიდას აწყობდა, იქვე, ვეძისში ავედი და ვიღაცის სარდაფში ჩამოსასხმელი ღვინო ვიყიდე. დედაჩემს მარწყვის ტორტიც მზად ჰქონდა.

15 წლის გავხდი, მაგრამ რა თქმა უნდა თავი ძალიან დიდი მეგონა. მეორე ჭიქაზე ვიყავით, რო ტელეფონმა დარეკა. სოფო რეკავდა ქუჩის ტელეფონიდან – ვაჟას კუთხეში ვართ მე, ჩემი ძმა და ნინოო (ჩემი კლასელი) და ზუსტი მისამართი გვითხარიო. ამჯერად თვითონ დამადგა დაუპატიჟებლად – დღეს მისი ჯერი იყო.

გავედი დასახვედრად და ასათიანზე შევხვდით. გულზე მიხუტებული ქონდა “ზეპელინების” ფირფიტა. “ზეპელინები” მაშინ ჯერ არ მქონდა მოსმენილი, თუმცა ეს სახელი კი ვიცოდი, იმიტომ რომ გაზეთში წავიკითხე რამდენიმე თვით ადრე – უნივერსიტეტთან ერთი ბიჭი რომ მოკლეს დანით კურტკის გულისთვის, იმას უყვარდაო “ზეპელინები”, და ასე დამამახსოვრდა.

მე მგონი, ეს იყო პირველი დაბადების დღე, როცა მე და ჩემი მეგობრებმა ამდენი დავლიეთ. ძალიან ბედნიერი ვიყავი, რომ ამდენი სტუმარი სიურპრიზად დამადგა თავზე და ასეთი კარგი დაბადების დღე გამოვიდა სრულიად დაუგეგმავად. გვიან, ყველანი გარეთ გამოვედით და დავუყევით ქუჩას ვაჟასკენ ხელიხელგადახვეულები. თან სასმელისგან საკმაოდ მოშვებულები ვიყავით და ხმამაღლა ვმღეროდით ბარმალეის სიმღერას “ექიმი აიბოლიტიდან”:

Маленькие дети,
Ни за что на свете
Не ходите дети
В Африку гулять.

В Африке акулы,
В Африке горилы,
Будут вас кусать,
Бить и обижать.

Не ходите дети
В Африку гулять.

მერე ჩემი კლასელები მეტროსკენ წავიდნენ, სანამ დაიკეტებოდა, და სოფოს მშობლებთან ისევ კორპუსის კედელზე მიკრული ქუჩის ტელეფონიდან დავრეკეთ და რამდენიმე წუთში მამამისის 09 კუთხეში გაჩერდა.

მეორე დილით ჩვეულებრივად გამეღვიძა (პახმელია 15 წლის ასაკში არ არსებობს, მგონი). პირველი გაკვეთილი უკვე გასული იქნებოდა, მაგრამ მაინც ამოვიღე “ზეპელინების” ფირფიტა და ძველისძველ მონო ფირსაკრავზე დავდე. ვინილი იწყებოდა “ემიგრანტების სიმღერით” და ჩემთვის სრულიად ახალი საუნდი იყო, განსაკუთრებით იმ “ბლატნოი” სიმღერების მერე, რასაც მაშინ ვუსმენდი. სკოლიდან რომ მოვბრუნდი, ფირფიტას მთლიანად მოვუსმინე და კმაყოფილი დავრჩი.

თუმცა მუსიკის მხრივ ჯერ მაინც ყველაფერი წინ მქონდა. საბჭოთა ფირფიტების გარდა ამ დრომდე საერთოდ არაფერი მქონდა მოსმენილი, თუ არ ჩავთვლით JVC-ის კასეტაზე ჩაწერილ ბლატნოი სიმღერებს და ლენონის “იმეჯინის” ალბომს, რომელიც ზამთარში რატომღაც პირველ არხზე გაუშვეს და ტელევიზორიდან შიშინით გადმოვიწერე.

ივნისისთვის სკოლა დამთავრდა და დედაჩემი მოსკოვში წავიდა რაღაც საკვალიფიკაციო კურსებზე. სასტუმროს ნომერი დატოვებული ჰქონდა და სწორედ მაშინ აღმოვაჩინე თბილისის რუსულენოვანი სქელი სატელეფონო წიგნის დასაწყისში, საბჭოთა რეკლამებს შორის მოთავსებული საინფორმაციო ფურცელი, რომელზეც ეწერა საქალაქთაშორისო ზარების განხორციელების ინსტრუქციები ATC-ში დარეკვის გარეშე.

კი მახსოვდა, რომ ყველაფერი, რაც საბჭოთა საყოფაცხოვრებო სისტემებს უკავშირდებოდა, წესით აღარ მუშაობდა, მაგრამ მაინც ავკრიფე მითითებული კოდები და გაოცებული დავრჩი, როცა ხაზის მეორე მხარეს, მოსკოვში, დედაჩემმა აიღო ყურმილი.

მითხრა, რომ რაღაც პროგრამის შესახებ მოუყვნენ, რომლის საშუალებითაც ებრაელ ბავშვებს საშუალება ექნებოდათ სწავლა ისრაელის სკოლებში გაეგრძელებინათ. იმის მიუხედავად, რომ ვიცოდი, რომ ბაბუაჩემი ებრაელი იყო, ამ ერის ცხოვრების შესახებ ძალიან ბუნდოვანი წარმოდგენა მქონდა, მაგრამ უცხოეთში სწავლის გაგრძელება ძალიან მიმზიდველ და დაუჯერებელ პერსპექტივად მომეჩვენა. და, ყოველი შემთხვევისთვის, საბუთების შეგროვება დავიწყე.

დედაჩემის მოცემულ ნომერზე დავრეკე. მისამართი მომცეს. პეკინზე გავედი, “ელექტრონიკის” მოპირდაპირე მხარეს, კორპუსებში, ვიღაც კაცმა კარი გამიღო და შემათვალიერა.

მე გიგი ვარ, ტელეფონზე გელაპარაკეთ.
აა, კი, კი, შემოდი, – მითხრა კაცმა პატარა აქცენტით, – გულედანი ხომ?
დიახ.
ებრაელი ვინ გყავს?
ბაბუა. დედა – გავასწორე მერე.
რა გვარია.
ზიზოვი.
ჰო, ჰო, – კაცმა წინ ფურცელი დამიდო, – აი, ესაა საბუთები და რაც შეიძლება მალე რომ მოაგროვო? სურათებიც გადაიღე – რატომღაც ეცინებოდა ლაითად.
კარგით, მადლობა – სია გადავიწერე და პეკინზე გამოვედი.

სასტუმრო “აჭარის” ფოიედან ვიღაცას ფანჯარა ჰქონდა გამოჭრილი, სადაც ერთ-ერთ საუკეთესო ჩამოსასხმელ ნაყინს ყიდდნენ. მეც იქითკენ წავედი. საბუთები ერთ კვირაში მოვაგროვე რაღაცნაირად, პოლიკლინიკაშიც ვიყავი, ფოტოატელიეშიც, პავლოვზე, სადაც ბავშვობაში რამდენჯერმე სურათები გადაგვიღეს მე და ჩემს დას. შავ-თეთრი ფოტო კარგი გამოვიდა – კუბოკრული მოკლესახელოიანი პერანგით ვიჯექი, სერიოზული სახით.

სწავლა მართალია დამთავრებული იყო, მაგრამ მათემატიკაზე მაინც დავდიოდით – რაღაც პროგრამა გვქონდა “ბოლომდე მისაყვანი”. ზუსტად არ მახსოვს, რატომ, მაგრამ სავარაუდოდ იმის გამო, რომ ძალიან დიდი მასალა მოკლე ვადებში უნდა გაგვევლო. ეზოიან გარემოში გვერჩივნა მეცადინეობა, ამიტომ, ჯგუფის მთელი შემადგენლობა – 6-7 ბავშვი – ვაჟას კვარტლების ნაცვლად დოლიძის უკან, გორაკზე – ერთ-ერთი მოსწავლის სახლში, ეზოში ჩადგმული მაგიდის გარშემო ვმეცადინეობდით.

იყო ფურცლებისა და კაპიროვკების შრიალი, ფორმულების კორიანტელი, სიგარეტის ბოლება და ასე გრძელდებოდა რამდენიმე საათი. მგონი უკვე ერთი წლით ვუსწრებდი სკოლის პროგრამას.

გაკვეთილი ძალიან ადრე გვეწყებოდა – დილის 8 საათზე და მასწავლებელს რვის ნახევარზე ვხვდებოდი ხოლმე პავლოვისა და ასათიანის კუთხეში. საზოგადოებრივი ტრანსპორტი კი არა, მანქანებიც კი არ დადიოდა საერთოდ, და ძალიან შორიდან ვხედავდი ხოლმე ჯემალს, რომელიც ერთადერთი ადამიანი იყო ხოლმე სრულიად ცარიელ პავლოვის ქუჩაზე. ასათიანიდან ჩავდიოდით იპოდრომთან და მერე ბახტრიონიდან გრძელი კიბეებით გადავდიოდით დოლიძის გორაზე. გაკვეთილის დასრულებისთვის ქალაქს უკვე კარგად ეღვიძა და უკან უკვე დოლიძისა და “აჭარის” სანაყინეს გავლით ვბრუნდებოდი სახლში. ერთ-ერთ ასეთ დღეს, ის-ის იყო დოლიძიდან პეკინზე უნდა გამომეხვია, რომ რაღაცამ მეხის ხმით დაიგრუხუნა და გარშემო ყველაფერი შეირყა.

იმ დროისთვის სროლის ხმას უკვე საკმაოდ მიჩვეულები ვიყავით, მაგრამ ეს მართლა რაღაც განსაკუთრებული იყო. სახლში მისულს ტელევიზორი ჩართული დამხვდა, საიდანაც გავიგე, რომ ხილიანზე ჯაბა იოსელიანის აფეთქება სცადეს უშედეგოდ. თუმცა, ჯაბას ნაცვლად აფეთქებას, რომელიც გამსახურდიას მხარდამჭერებმა მოაწყეს, რამდენიმე უდანაშაულო ადამიანი შეეწირა.

ტერაქტიდან ორ კვირაში, დილით გაღვიძებულმა, იმის გამო, რომ ტელევიზორი რატომღაც ფერად ბადეს გადმოსცემდა, მამაჩემის ტრანზისტორი ჩავრთე (ხაზის რადიო ხომ აღარ მუშაობდა), საიდანაც ნაცნობი გადაცემების ნაცვლად მოისმა სოლიდური მამაკაცის ხმით ჩაწერილი საგანგებო მიმართვა, რომელიც იუწყებოდა: “ლეგიტიმური მთავრობა აღდგენილია, წითელი ხუნტის დასასრული იწყება”.

როგორც გაირკვა, ტელევიზია ზვიადის მხარდამჭერმა ვალტერ შურღაიამ შეიარაღებულ დაჯგუფებასთან ერთად დაიკავა. ტელევიზორში ვუყურე ალყას და სროლებს. ვიღაცები დაიღუპნენ. შურღაია და სასტავი საღამომდე აიყვანეს.
იმავე დღეს – 1992 წლის 24 ივნისს – პარალელურად, სოჭში, საქართველოსა და რუსეთის ხელმძღვანელებმა ხელი მოაწერეს 6-პუნქტიან “დაგომისის ხელშეკრულებას”, რომლის საფუძველზეც 1992 წლის 14 ივლისს სამაჩაბლოში რუსი სამშვიდობო ძალები შემოვიდნენ.

“სამშვიდობოები წარმოდგენილი იყვნენ სამი ბატალიონით: რუსული (500 ჯარისკაცი), ოსური (500 ჯარისკაცი) და ქართული ბატალიონი, რომელიც ასევე 500 ჯარისკაცისგან შედგებოდა. “დაგომისის ხელშეკრულების” ერთადერთი დადებითი მხარე ის იყო, რომ საომარი მოქმედებები შეწყდა და მოსახლეობას სახლში დაბრუნების საშუალება მიეცა. თუმცა ამ ხელშეკრულების თანახმად, გიორგი ყარყარაშვილის ქართულმა საჯარისო დანაყოფებმა დატოვეს 6 ქართული სოფელი, რომლებსაც ჯერ კიდევ ხელშეკრულების დადებამდე აკონტროლებდნენ. გარდა ამისა, ხელშეკრულების თანახმად, როკის გვირაბის გაკონტროლება რუს სამშვიდობოებს დაევალათ.

1992 წლის ივლისის მიწურულს დასავლეთ საქართველოში შეიარაღებული დაპირისპირება გამსახურდიას სამხედრო დაჯგუფებებსა და სამთავრობო ჯარებს შორის კვლავ გრძელდებოდა. იმ დროისთვის სამეგრელოში გამსახურდიას მხარდამჭერი სამხედრო დაჯგუფებები იყო ზუგდიდში, ჯვარში, წალენჯიხაში, ორსანტიაში, სამეგრელოში, აგრეთვე, “ფიფას” ჯგუფი და სვანთა საძმოც ფუნქციონირებდა.

იმ პერიოდში ჩხოროწყუდან “მხედრიონის” ნაწილები წალენჯიხაში გადავიდნენ და სკოლის შენობაში დაბანაკდნენ. ეს ამბავი სწრაფად გავრცელდა სამეგრელოსა და აფხაზეთში.

გამსახურდიას მხარდამჭერები წალენჯიხის გაწმენდის ოპერაციისთვის ემზადებოდნენ, სადაც “მხედრიონი” იდგა. ერთ ღამეს მათ სკოლის მიმდებარე ტერიტორიას ალყა შემოარტყეს. “მხედრიონელებმა” საეჭვო მოძრაობა შენიშნეს, იქაურობის დატოვება გადაწყვიტეს და ეზოში მდგარ ავტობუსს მიაშურეს. როგორც კი ავტობუსში ჩასხდნენ, გამსახურდიას მომხრეებმა მაშინვე ყუმბარმტყორცნებით ცეცხლი გაუხსნეს. უმრავლესობა დაიღუპა, ხოლო გადარჩენილებმა მოწინააღმდეგეს ცეცხლი გაუხსნეს… “მხედრიონს” ბოლოს ქუთაისიდან შვეულმფრენით დამხმარე ძალა მიაშველეს.” (კვირის პალიტრა, 27. 02. 2012)

ივლისში დამიძახეს გასაუბრებაზე ისრაელთან დაკავშირებით. გასაუბრება ტარდებოდა ვაჟაზე, ერთ-ერთ სკოლაში. ჩემი ჯერი რომ დადგა, შევედი კლასში, სადაც სათვალიანი კაცი მელოდებოდა. მელაპარაკა რუსულად, და ჩემდა უცნაურად უპრობლემოდ ვუპასუხე, იმის მიუხედავად, რომ სკოლის გარეთ რუსულად ხმა არასდროს ამომიღია.

ჩამომათვლევინა ქვეყნები ხმელთაშუა ზღვის გარშემო. მერე, რომ გადავამოწმე, რამდენიმე ქვეყანა გამომიტოვებია პასუხში, მაგრამ კაცი მაინც კმაყოფილი ჩანდა. მითხრა, მშვენივრად მოწყობილხარ, ქართველებისთვის ქართველი ხარ და ებრაელებისთვის ებრაელიო – გულისხმობდა იმას, რომ ებრაული წესით ეროვნება დედის ხაზით განისაზღვრება. მალევე გაირკვა რომ გადავედი ისრაელის კონკურსის მეორე ტურში, რომელიც აგვისტოში პეტერბურგში ჩატარდებოდა. ეს კი ძალიან მაგარი ამბავი იყო და ჩემი პირველი გასვლა ქვეყნიდან.

1992 წლის აგვისტოს პირველი რიცხვები იყო, სახლში, მზისგან გავარვარებულ ლოჯში ვიჯექი. ყველა შინ ვიყავით მამაჩემის გარდა, რომელიც “მხედრიონის” შტაბ-ბინაში დაიბარეს რაღაცის სათქმელად – ჯერ არ ვიცოდით, რისთვის. ერთ-ორ საათში შემოსასვლელში კარი გაიღო და გავიგე, როგორ შემოვიდა მამაჩემი. “რა გითხრეს?” კითხა დედამ. “გარდაიცვალაო.” უპასუხა მამაჩემმა ძლივს გასაგონად. მივხვდი, რო ბიძაჩემზე ამბობდა, აი, მარტში რომ იყო ჩვენთან მოსული, “კალაშნიკოვით”. დედაჩემმა და ბებიაჩემმა ხმამაღლა ტირილი და მოთქმა დაიწყეს. მამაჩემმა რაღაც აიღო ოთახიდან და ქუთაისში წავიდა, საიდანაც, საავადმყოფოს მორგიდან თავისი უმცროსი ძმის ცხედარი უნდა გამოეტანებინათ.

როგორც გაირკვა, ბიძაჩემი და მისი ძმაკაცი, ახლად ნაყიდი 09-ით ძალიან დიდი სისწრაფით შეეჯახნენ საპირისპირო მიმართულებით მომავალ ავტობუსს და ორივე ადგილზე გარდაიცვალა. ამბობდნენ, რომ ბიძაჩემს არანორმალური სისწრაფით მანქანის ტარება ბოლო პერიოდში – გამსახურდიას მომხრეებთან სამეგრელოში ბრძოლების შემდეგ დასჩემდა.

მეორე თუ მესამე დღეს, ვიღაც ნაცნობის ძველი “ჟიგულით” წავედით სვანეთში, ჩვენს სახლში, სადაც ბიძაჩემის დაკრძალვა მზადდებოდა. სამეგრელოს გავლა მანქანით იმ დღეებში არცთუ მთლად უსაფრთხო საქმე იყო. ქუთაისის იქით უკვე ველური ტერიტორია იწყებოდა. გზები იყო სრულიად უკაცრიელი, რადგან საკუთარი მანქანით გარეთ გამოსვლას ბევრი ვერავინ ბედავდა, მაგრამ გაგვიმართლა – ჯერ ერთი, ჩვენი მანქანა მართლა ძალიან ძველი და შეუხედავი იყო და მეორეც, გზაზე საერთოდ არავინ შეგვხვედრია, არც მხედრიონი, არც გამსახურდიას მომხრეები, არავინ, ერთადერთი მთვრალი კაცის გარდა, რომელიც სენაკში მანქანის წინ გადაგვიდგა და დაჟინებული მეგრულით ბენზინს ითხოვდა.

ჭუბერში გვიან ღამით ჩავედით. ეს იყო პირველი პანაშვიდი, რომელიც საკუთარ ოჯახში ვნახე. ეზოში გაშლილი იყო დიდი სამგლოვიარო სეფა. ბიძაჩემი დიდ ოთახში დაესვენებინათ, სახე დაზიანებული ჰქონდა და მაცივრის არარსებობის გამო ყოველდღე ყინულს უცვლიდნენ. მამაჩემს სამი ძმა ყავდა და გარდაცვლილი ყველაზე უმცროსი იყო მათ ოჯახში. ბაბუაჩემი ხმას არ იღებდა. ბებია ხმამაღლა მოთქვამდა და მას მხარს უბამდნენ მთელი სოფლის შავოსანი ქალები, ადგილზე მყოფებიც და მომსვლელებიც. ავარიაში მეორე დაღუპულიც ჭუბერიდან იყო და მათი ოჯახის წევრები მოვიდნენ მოსასამძიმრებლად ჩვენთან, მერე ჩვენები წავიდნენ მათთან, და ეს ყველაფერი გუნდური, თეატრალიზებული დატირების ფონზე ხდებოდა, ტრადიციის მიხედვით.

ბიძაჩემის ოთახში ელაგა მისი ნივთები – ძირითადად ტანსაცმელი. მე და ჩემმა ბიძაშვილებმა მისი ფერადი პერანგები ჩავიცვით. ეს სამგლოვიარო რიტუალი არ იყო. ასე ბავშვობაშიც ხშირად ვერთობოდით ხოლმე – ძალიან გვიყვარდა ბიძების ოთახში ყოფნა, მათ მაგნიტოფონში მათი კასეტების მოსმენა, მათი ქურთუკებისა და პერანგების ჩაცმა და ზოგჯერ ჩუქებაც კი, იმიტომ რომ კარგი ტანსაცმელი ჰქონდათ ხოლმე. და ასეთი თვითნებობისთვის ისინი არასდროს გვიბრაზდებოდნენ. 

დაკრძალვის დღეს, მოღრუბლულობის მიუხედავად, შორიდან გაისმა ვერტმფრენის ხმა, რომელიც მალე ჩვენს სახლთან, სკოლის ეზოში დაეშვა და იქიდან რამდენიმე შეიარაღებული კაცი გადმოვიდა, რომლებიც ბიძაჩემის მეგობარი “მხედრიონელები” აღმოჩნდნენ. უხეში კაცები ავტომატებით ეზოში იდგნენ და ხმამაღლა ტიროდნენ. როგორც მერე ვიღაცამ თქვა, თბილისიდან ძალით წამოეყვანათ ვერტმფრენი. უამინდობის გამო პილოტები გაფრენაზე თავიდან უარს ამბობდნენ.

დასაფლავების დროს მაგარმა წვიმამ დაუშვა. ბიძაჩემის მოვარდისფრო პერანგი წვეთების მუქი წერტილებით დამეფარა. ვისაც ვხედავდი, ყველა ტიროდა. პირველად ვნახე მამაჩემი ასე ატირებული და უფრო მაგის გამო ავტირდი.

ისრაელის კონკურსის მეორე ტური პეტერბურგში მიწევდა და ამიტომ რამდენიმე დღეში მე, დედაჩემი და ბიძაჩემი – მამაჩემის უფროსი ძმა, თბილისისკენ წამოვედით. იყო 1992 წლის 14 აგვისტო. ამ დღეს დაიწყო აფხაზეთის ომი, მაგრამ ჩვენ ამის შესახებ ჯერ არაფერი ვიცოდით.

ზუგდიდში მაგარი არეული სიტუაცია იყო. თბილისისკენ ტრანსპორტი აღარ მოძრაობდა, იმის გამო, რომ გზებზე უსაფრთხო არ იყო გადაადგილება. ცოტა გაუგებარი იყო, ვინ აკონტროლებდა სიტუაციას სამეგრელოში. ავტობუსები გადიოდნენ მხოლოდ სოხუმის მიმართულებით. ცოტა ხანს ვმარჩიელობდით, ხომ არ ჯობდა სოხუმში წასვლა და იქიდან – თვითმფრინავით თბილისში, მაგრამ ყველაფერი იმდენად არაპროგნოზირებადი იყო, რომ ავიარეისების გეგმიურად შესრულების გარანტიას ნამდვილად ვერავინ მოგვცემდა.

ბედად, ავტოსადგურში ექსკლუზიურად შავებში ჩაცმული ადამიანებით შევსებული ყვითელი “პაზიკი” გამოჩნდა, რომლის მძღოლმაც განაცხადა, რომ სენაკში მიდიოდა და ჩვენც გადავწყვიტეთ, მათ გავყოლოდით. ავტობუსში ხმამაღლა ლაპარაკობდნენ, მაგრამ მეგრულის გამო არ გვესმოდა, რას განიხილავდა ეს ხალხი ასე გაცხარებული, რაღაცაზე ბრაზობდნენ.

რამდენჯერმე გაგვაჩერა გზაში გაუგებარმა შეიარაღებულმა ხალხმა, რაც ყოველ ჯერზე ხმამაღალ მეგრულ შეხლა-შემოხლაში გადაიზრდებოდა ხოლმე. ერთ-ერთ ასეთ გაწევა-გამოწევაში ვიღაც ზორბა ქალი ჩაათრიეს ავტობუსიდან და გაშლილი ხელით სილა გაარტყეს სახეში, ფეხქვეშაც გაიგდებდნენ, რომ არა ავტობუსში მყოფების წივილ-კივილი. რატომ ხდებოდა ეს ყველაფერი, რას უკიოდა ერთმანეთს ეს ხალხი, საბოლოოდ მაინც ვერ გავიგეთ.

ბოლოს, როგორც იქნა, შევაღწიეთ სენაკში. ავტობუსმა რკინიგზის სადგურთან ჩამოგვსვა და ჩვენც ფოიეში შევედით. კიბეებზე იჯდა მოხუცი ბაბუა, რომელიც ქალაქში, ზუსტად იმ წუთას, თბილისის მხრიდან გამოჩენილ ავტომატიან გვარდიელებს ეკითხებოდა: “ბიძია, ვისები ხართ თქვენ?”.

“ჩვენები ვართ ბაბუ, ჩვენები”.

რაოდენ გამაოგნებელიც არ უნდა იყოს, ამ ქაოსში, სენაკის რკინიგზის სადგურის სალაროს ფანჯარაში ინდიფერენტული სახის მოლარე დაგვხვდა, რომლისგანაც ჩვეულებრივად შევიძინეთ მოსკოვი-თბილისის მატარებლის ბილეთი. სავარაუდოდ, ეს იყო ბოლო სამგზავრო მატარებელი, რომელმაც აფხაზეთის ტერიტორია მოსკოვიდან თბილისის მიმართულებით გადაკვეთა.

მატარებლის ბილეთები მე-20 ვაგონში შეგვხვდა, თუმცა, შემოსულ მატარებელს რატომღაც მხოლოდ 18 ვაგონი ჰქონდა, მაგრამ ამისთვის უკვე აღარავის ეცალა. ბოლო ვაგონში ავედით და თავისუფალ ადგილებზე მოვთავსდით. გამცილებელმა გაგვაფრთხილა, რომ ფანჯრებიდან თავები არ გაგვეყო, იმიტომ რომ მატარებლებს ბოლო დროს ვიღაცები ქვებს უშენდნენ და იყო მგზავრებისთვის თავის გატეხის შემთხვევებიც.

ბიძაჩემი იქვე ვიღაცებს ჩაუსასტავდა და ლაითი სმა გააჩაღეს. ყველა სიგარეტს ეწეოდა. ჩვენ ბოლო ვაგონში ვიყავით. ვაგონის ბოლოში გავდიოდი და ვუყურებდი უკან მოტოვებულ ლიანდაგებს, გაქცეულ რკინიგზის ხიდებს და მატარებლის ეშელონებს, რომლებზეც სამხედრო ტექნიკა იყო დალაგებული. თუმცა ეს შეიძლება ჩემი ერთი წლის შემდგომი მოგონებაა და არა 1992 წლის. შეიძლება თბილისიდან მომავალი ტანკები რკინიგზის გასწვრივ მიმავალ სატვირთო მანქანებზე მაქვს დანახული და არა რკინიგზის ეშელონებზე, მაგრამ ტექნიკა სამეგრელო-აფხაზეთის მიმართულებით აღმოსავლეთიდან ნამდვილად მიედინებოდა.

მატარებელი თბილისში დიდი დაგვიანებით – ღამის სამ საათზე ჩავიდა. ვაგზალზე წაჩერებულმა მანქანებმა საბურთალომდე გასასვლელად ასტრონომიული თანხა მოგვთხოვეს და გადავწყვიტეთ, მეტროს დავლოდებოდით. თბილისის რკინიგზის სადგური გამოვლილი გზის შემდეგ ნოეს კიდობანს გავდა. ადგილი, რომელიც საკმაოდ განათებული იყო, სადაც არ იყო ჩოჩქოლი, ყაყანი და სადაც უამრავი სხვადასხვა ჯურის ადამიანი – პუტანკები, ტაქსისტები, სამხედროები, წამსვლელი და ჩამომსვლელი, ჩვენსავით გაჭედილი მგზავრები – მბჟუტავი შუქით განათებულ შუშის შენობაში დროებით მშვიდობიანად თანაარსებობდნენ. 

დილის ხუთი საათისთვის, მარცხენა მხრიდან ქალაქში სინათლემ შემოსვლა დაიწყო. ეს იყო ჩემი პირველი სრულფასოვანი ღამისთევა. ექვსზე მეტრო გახსნეს და ჩვენ, სრულიად უკაცრიელი ვაგონებით, “დელისზე” ამოვედით.

ჯერ ახალი გათენებული იყო, მაგრამ მეტროს ამოსასვლელთან არსებულ ფოსტის შენობასთან გრძელ რიგს წავაწყდით. იქვე იდგა კასრი, რომელშიც ზაფხულის მიუხედავად, ცეცხლი დაენთოთ. როგორც გაირკვა, ხალხი რიგს იკავებდა “სახელმწიფო ბანკში” ფულის შესატანად.

საქმე იმაშია, რომ 1992 წლის ივ­ნის­ში ედუ­არდ შე­ვარ­დნა­ძემ ტე­ლე­ვი­ზი­ი­თა და პრე­სით მო­უ­წო­და მო­სახ­ლე­ო­ბას სა­ხელ­მწი­ფო შემ­ნახ­ველ ბან­კებ­ში ანაბ­რებ­ზე შე­ე­ტა­ნათ თან­ხე­ბი, რომ­ლებ­საც ერ­თი წლის შემ­დეგ გა­ორ­მა­გე­ბუ­ლად და­იბ­რუ­ნებ­დნენ. და ხალხმაც დაიჯერა – ღამეს რიგში ათევდნენ ბანკთან იმისთვის, რომ საკუთარი ხელით მიეცათ ფული სახელმწიფოსთვის, რომელიც ამ ფულს არც “გაორმაგებულს”, არც “ძირს”, არავის არასდროს დაუბრუნებდა.

რამდენიმე დღეში ისრაელის კონკურსში გასული ბავშვები თბილისიდან პეტერბურგში გავფრინდით. პირველად ვიჯექი თვითმფრინავში. მანამდე ერთადერთხელ ვიჯექი ვერტმფრენში 15 წუთით, როცა გუდაურის სპორტსკოლიდან, დიდთოვლობის გამო ჩაკეტილები, რამდენიმე დღის თავზე ფასანაურში გადმოგვაფრინეს.

კონკურსის მეორე ტური პეტერბურგის სიახლოვეს, პავლოვსკში, იმპერატორების რეზიდენციასთან არსებულ რაღაც ბანაკისმაგვარ დაწესებულებაში იმართებოდა. ბავშვები იყვნენ შემოკრებილი მთელი ყოფილი საბჭოთა კავშირიდან. დღისით გვაწერინებდნენ რაღაც თემებს და ვავსებდით ასობით შეკითხვისგან შედგენილ ფსიქოლოგიურ ტესტებს, რომლებსაც, ორგანიზატორებისთვის, სავარაუდოდ, ჩვენი ფსიქიკური ჯანმრთელობის, ხასიათისა და ადაპტაციის უნარის შესახებ ინფორმაცია უნდა მიეწოდებინა.

საღამოობით ოთახებში ვიკრიბებოდით და ვსვამდით თბილისიდან წამოღებულ კონიაკს ან პავლოვსკში კონტრაბანდულად ნაყიდ არაყს, ვუსმენდით “ენიგმას” და ვეცეკვებოდით ახალგაცნობილ გოგოებს ბელორუსიიდან და ყაზახეთიდან.

პეტერბურგში ექსკურსიის დროს ვიყიდე პირველი “ვოქმენი”, რითიც ძალიან ბედნიერი ვიყავი. უძილო ღამეებისა და პეტერბურგში დამღლელი ავტობუსის ტურის მერე (რომლის დროსაც ყველას ეძინა, გიდის გარდა) დავბრუნდით თბილისში, სადაც ბევრი არაფერი შეცვლილიყო, იმ განსხვავებით, რომ აფხაზეთში ომი უფრო აქტიურ ფაზაში შევიდა. 

სექტემბერში მოვიდა პასუხი ისრაელის პროგრამაზე და მითხრეს რომ 13 ბავშვს შორის მეც ვიყავი შერჩეული და მალე ისრაელში წამიყვანდნენ. ჩემთვის ეს დაუჯერებელი შემოტრიალება იყო. ზუსტად ვერც ვხვდებოდი, რა ხდებოდა ჩემს თავს, სად მივდიოდი, რა უნდა მეკეთებინა, მაგრამ თბილისში ყოფნაზე ბევრად საინტერესო რაღაც რომ უნდა მომხდარიყო, ამას ნამდვილად ვგრძნობდი.

მალე დაიწყეს ჩვენი მომზადება ივრითში. გაკვეთილებს კეკელიძეზე გვიტარებდა ერთი სევდიანი ებრაელი კაცი, რომელიც ცოტა უნდობლად მიყურებდა (ალბათ სვანური გვარის გამო), მაგრამ სამაგიეროდ ბავშვებთან ძალიან კარგი ურთიერთობა ჩამომიყალიბდა. ეს სასტავი იმით განსხვავდებოდა იმ ბავშვებისგან, ვისთანაც მთელი ცხოვრების განმავლობაში ვურთიერთობდი, რომ ძირითადად იყვნენ ებრაული ოჯახებიდან და მათი უმრავლესობა რუსულ სკოლაში დადიოდა. ამის მიუხედავად, თითქმის ყველა სრულიად უპრობლემოდ ლაპარაკობდა ქართულად, მაგრამ ჩემს გარდა ყველას ჰქონდა ებრაული გამოცდილებაც, რაც გულისხმობდა მინიმუმ ელემენტარული ებრაული ტრადიციებისა და წესების ცოდნას, ან ზოგჯერ ელემენტარულზე უფრო მეტსაც, და ებრაულ სამყაროსთან მეტ-ნაკლებ კავშირს. მე კი ამ ყველაფერს ცხოვრებაში არათუ პირველად ვეხებოდი, რამდენიმე კვირაში ამ წესებზე მდგარ გარემოში ცხოვრება უნდა დამეწყო – თუმცა მაშინ ამას ვერ ვხვდებოდი.

დაიწყო სკოლა, მაგრამ მე იქ უკვე მარტო გასართობად და მეგობრების სანახავად თუ დავდიოდი. იმ “აპასნი” ასაკში ვიყავით, ძველბიჭობის ეშხში რო შედიხარ და ეს თავგადასავლები ვითომ რაღაც პეწს რო მატებს შენს ცხოვრებას. მითუმეტეს, მაშინ ეს უბრალოდ ნორმა იყო. ვერაზე სადარბაზოების კიბეეზე სრული უაზრობების განხილვაში გატარებული გაკვეთილები, ვიღაცებთან გაუთავებელი ძიძგილაობა, ქამრის ქვეშ, ჯინსის სამალავში ჩადებული დანებით სიარული. მაგარი გადარჩენილები ვართ ყველა – ვინც გადავრჩით.

ჩემი სამეგობროდან იმ ისრაელში წასვლამდე არავინ დაღუპულა, თუმცა გარშემო მოხშირდა ქუჩაში ტანსაცმლის გამო “შეყენების”, ჩხუბისა და დაჭრის შემთხვევები. რაღაც მომენტში სახლიდან გამოსვლა ჩემი ასაკის ბიჭისთვის ბევრ საფრთხეს შეიცავდა, პირველ რიგში მისივე თანატოლებისგან, რომლებიც ერთმანეთს ძალიან სასტიკად უსწორდებოდნენ. 

ერთ დღეს, მესამოცე სკოლის პირდაპირ რომ პურის ქარხანა იყო, იქ, ჩემხელა ბიჭების ჯგუფმა გამაჩერა და რაღაცაზე შარი მომდო. ჯერ ფულის წართმევა უნდოდათ, რო არ მივეცი, აგრესიული ლაპარაკით ეცადნენ მოწოლას და საბოლოოდ, მე და იმათში ყველაზე აქტიურმა ერთმანეთს ხელი გავარტყით, მაგრამ რატომღაც ჩხუბი აღარ გაგრძელდა და დავიშალეთ, მაგრამ წამართვეს რაღაც ჯაჭვი, რომელიც მანამდე ხელში მეჭირა.

გამოვრტიალდი და გზაჯვარედინისკენ წამოვედი. განერვიულებული ვიყავი. უცებ წინ ჩემი გერმანულის მასწავლებელი ტამარა შემეჩეხა, რომელთანაც კერძო გაკვეთილებზე დავდიოდი ბინაში სამედიცინო ინსტიტუტთან. მასთან გასული წლიდან აღარ მივლია და ძალიან გაუხარდა ჩემი დანახვა. მომვარდა და კითხვები მომაყარა:

– Как ты, Георгий?
– Уезжаешь или нет?
– Как твоя мама?

გაბრწყინებული სახით მიყურებდა, მე კიდევ მისი ხმა საიდანღაც შორიდან ჩამესმოდა. ბოლოს რაღაც წავილუღლუღე ისე, რომ გაღიმებაც კი არ მიცდია და გავეცალე. მახსოვს, როგორ შეაშრა ღიმილი სახეზე, ვერ მიხვდა, რა დამემართა. იმის მერე არც მინახავს, სამწუხაროდ.

სკოლაში მეგობრებთან ყველაფერი მოვყევი და გადავწყვიტეთ იმ სასტავს სკოლაში “დავდგომოდით” და ის ჯაჭვი გამოგვერთმია. არანაირი ღირებულების მქონე ჯაჭვის გამორთმევის საბაბით სხვის სკოლაში საჩხუბრად მისვლა დღევანდელი გადმოსახედიდან, ძალიან არაადეკვატური საქციელი იყო, განსაკუთრებით, თუ გავითვალისწინებთ, რომ არც არაფერი დამშავებია, და არც არავის დავუჩაგრივარ, მაგრამ მაშინ ამაზე რატომღაც არ დავფიქრებულვართ.

იმავე დღეს, სკოლიდან რომ წამოვედი, მესამოცე სკოლის მიდამოები დავზვერე, იმ სასტავს ვეძებდი. ერთ-ერთ ეზოში, სადარბაზოდან სამი ბიჭი გამოვიდა, რომელთაგან ორი ჩემი სკოლელები და ყოფილი კლასელები აღმოჩნდნენ. გადავკოცნეთ ერთმანეთი და ამ დროს მესამემ – უცნობმა მითხრა: შენ გუშინ სკოლასთან შეგაყენეს ხო? მეთქი – კი, საიდან იცი. ვიცი, ტროლეიბუსიდან დაგინახე, ბიჭებს რო ელაპარაკებოდიო.

ტანად ჩემზე დაბალი იყო, მაგრამ სავარაუდოდ ჩემხელა. თავდაჯერებულად ლაპარაკობდა. ეტყობოდა, რომ ქუჩურ რაზბორკებში საკმაოდ გამოცდილი იყო. მოკლედ, იმ ტიპმა მითხრა, რომ არაფერი გასარჩევი არ იყო და ჯობდა, დავწყნარებულიყავი. მე ვუთხარი, რომ იმ ტიპის ნახვა მინდოდა, ვინც დამარტყა. კარგიო, და წინ გამიძღვა. რამდენიმე ეზო გავიარეთ და არსად არავინ იყო, მაგრამ ბოლოს ერთ-ერთ ხუთსართულიანთან მდგარ მაგიდაზე ჩამომჯდარი “გუშინდელი ბიჭი” შევნიშნე. ჭუჭყიანი კუბოკრული თბილი პერანგი ეცვა მწვანე ტონებში. 

ძალიან მშვიდად ვილაპარაკეთ, არცერთს ხმა არ აგვიწევია. იმან მითხრა, რომ ძალიან გაუკვირდა, რომ იმდენ ხალხში არ შემეშინდა და ხელი გავარტყი, და რომ ჩემთან პრობლემები არ ქონდა, თუ მეც იგივე აზრზე ვიყავი. ასეთ სიტუაციაში ალბათ ჯობდა, მშვიდად დაგვესრულებინა ლაპარაკი და წამოვსულიყავი, მითუმეტეს რომ ეს შემთხვევით ნაპოვნი “შუამავალიც”, როგორც ჩანდა, “პატივსაცემი კაცი იყო”, მაგრამ მაინც ვუთხარი, რომ ჩემი ჯაჭვი მინდოდა უკან. ბიჭმა მითხრა, რომ მას ჯაჭვი თან არ ქონდა და ისედაც, ვერ და არ დამიბრუნებდა. მოკლედ, მართალია წყნარად დავემშვიდობეთ ერთმანეთს, მაგრამ ვუთხარი რომ ამ დღეებში ვნახავდი.

მეორე თუ მესამე დღეს მე-6 სკოლიდან 5-6 კაცი წავედით მესამოცესკენ. ვაკე-საბურთალოს შუქნიშანთან მოულოდნელად შეგვხვდა კიდევ ორი ჩვენი სკოლელი, ერთი წლით უმცროსი მეგობრები, რომლებიც თავიდან არ გამოგვყვნენ, მაგრამ მერე გაუტყდათ და რაღაცნაირად დაგვეწიენ. სკოლას რომ მივუახლოვდით, ჩემი ერთი “ვზროსლი” მეზობელი დავინახე, რომელსაც ბავშვობიდან კარგად ვიცნობდი და რომელიც ყოველთვის მეგობრულად მექცეოდა ხოლმე. მიხვდა, რომ კაი საქმისთვის არ ვიყავით მისულები და ამდენი ხალხით არ უნდა მოსულიყავიო, კი მითხრა, მაგრამ უკვე გვიანი იყო.

ის ბიჭი დავინახე და მივაჭერით. უკვე ორივე მხრიდან ბევრი თინეიჯერი იყო ჩართული და შესაბამისად, ლაპარაკიც გუშინდელივით წყნარად აღარ წარიმართა. მალე უკვე ჩვენ – მე და ის ბიჭი საერთოდ აღარავის ვახსოვდით. ჩემი ერთი აქტიური ძმაკაცი ელაპარაკებოდა იმათი მხრიდან ყველაზე თავხედს, ბიჭს ღია ფერის თმით. ვხედავდი, რომ მის უკან მდგომი ბიჭები ყელზე ძარღვებდაბერილები რაღაცას ხაოდნენ.

ბოლოს რაც მახსოვს, იყო ის, რომ ქერათმიანი ეუბნება ჩემს მეგობარს, “ხელებით ნუ მელაპარაკებიო” და ამან, “როგორც მინდა, ისე დაგელაპარაკებიო” და მერე იმან, “როგორც გინდა რა, ეხლა ყლე რო ამოვიღო და ასე გელაპარაკოო?” და ამაზე ჩემმა მეგობარმა გააქანა და დაარტყა. და ამით დაიწყო მესამოცელების ელვისებური შტურმი.

ყველა მხრიდან გვხვდებოდა მუშტები და წიხლები. რაოდენობითაც გვჯობნიდნენ და სავარაუდოდ გამოცდილებითაც, და ჩვენ ტროტუარზე უკან-უკან საპარიკმახეროსკენ ვიხევდით. ბოლო რაც მახსოვს, ჩემ წინ მდგომი ერთი გამხდარი ბიჭი ცალი ხელით ტროტუარზე დარჭობილ რკინის ბარიერს დაეყრდნო, მეორეთი – თავის თანამებრძოლს და ფეხი თავის სიმაღლეზე მომიქნია. დავინახე მისი ბოტასის წითელი ძირი და ტუჩებთან ქვიშანარევი დარტყმა ვიგრძენი. არ წავიქეცი, მაგრამ წავბორძიკდი და სადღაც ამ მომენტში მოხდა გარდატეხა – მოვტრიალდით და ზემოთ, მეტროსკენ გავიქეცით. ჩავედით სადგურში და სკოლაში მივბრუნდით.

ამ ამბავს გაგრძელება აღარ მოჰყოლია, მაგრამ ჩვენი ეს წარუმატებელი “ლაშქრობა” მომდევნო დღეებში, თვეებსა და წლებშიც კი მუდმივი მოგონებების, ღადაობის და ნოსტალგიური მოგონებების წყაროდ იქცა. მაგრად გაგვიმართლა რომ დანა არავის უხმარია, ან არავის გაუსროლია. უბრალოდ არავინ გველოდებოდა და ჯერ მაინც პატარები ვიყავით, მგონი. იმ ადამიანებიდან, ვისთანაც იმ დღეს ვიჩხუბეთ, ნაწილი მოგვიანებით ე.წ. “კულინარიელები” აღმოჩნდნენ.

იმის გამო, რომ გაკვეთილებზე ნაკლებ დროს ვატარებდი, მეტს დავბოდიალობდი ქუჩაში. ჩემი საყვარელი ადგილები იყო უნივერმაღი “თბილისი” თავისუფლების მოედანზე, სახინკლე სასტუმრო “აფხაზეთის” ქვეშ, ვაჟა-ფშაველაზე და სკვერი ოპერის გვერდით, სადაც ყოველ მოხვედრაზე, მეგობრებთან ერთად, იქ მობირჟავე ფოტოგრაფს სამახსოვრო ფოტოს ვაღებინებდით. მერე იმ ფოტოს ფულისთვის ავისეირნებდი ხოლმე ლეონიძის ქუჩაზე, სადაც მიწისპირა ბინაში ჩემი ბიძების ბუნაგი იყო. იქ ყოველთვის რამდენიმე კაცი მხვდებოდა, ხოლო ბიძაჩემი პატარა პაუზის შემდეგ ჯიბიდან იღებდა ფულის დასტას და ღიმილით მაძლევდა ერთ ან ორ მსხვილ კუპიურას.

რაც შეეხება სასტუმრო “აფხაზეთის” სახინკლეს, სულაც არ წარმოადგენდა რაიმე საზომით ღირსშესანიშნავ კვების ობიექტს, უფრო პირიქით. უბრალოდ, მაგ ადგილს მაშინ მივეჩვიე, როცა საირმის გორაზე მუსიკის გუნდის გაკვეთილებს ვაცდენდი. დროის გასაყვანად ჩავდიოდი სახინკლეში, მეხინკლის ირონიული მზერის თანხლებით ვიღებდი 5 ხინკალს, 1 საბჭოთა პეპსის, და ფეხზე მდგომი, აქეთ-იქიდან ბიძების ალმაცერი გამოხედვების ფონზე საკუთარ თავს ვუმასპინძლდებოდი.

რაც შეეხება უნივერმაღ “თბილისს”, მანდ სათამაშოების, ტექნიკისა და მუსიკალური ჩანაწერების სექციებს ვეტანებოდი. ისრაელში წასვლამდე, ბოლო რამდენიმე მისვლაზე ვიყიდე “პინკ ფლოიდის”, პოლ მაკარტნისა და შუფუტინსკის ვინილები, ასევე ცაბაძისა და თბილისის 88 წლის ჯაზ-ფესტივალის კასეტები, იქვე მიწისქვეშა გადასასვლელში კი რუსული უხამსი ჩასტუშკების კრებული. დრო მაინც ნელა გადიოდა.

აცივდა. მამაჩემს საწყობიდან მოვატანინე ლურჯი, უფორმო “ბუშლატა”, რომელიც რატომღაც, მაშინ, თბილისელ თინეიჯერებში დიდი პოპულარობით სარგებლობდა. სახლში როიალზე ავაწყე შუფუტინსკისა და როზენბაუმის ბლატნოი სიმღერების დიდი ნაწილი, რაც მოულოდნელად ჩემი სკოლელის დაბადების დღეზე ძალიან გამომადგა.

ჩემი სკოლელის, ერთი წლით უმცროსი ბიჭის მამას, ტელევიზიის წინ, სარდაფში იმ დროის პარამეტრებით კი არა და, დღევანდელი გადმოსახედიდანაც კი, ძალიან ღირსეული ბარი ჰქონდა, სადაც მთელი სკოლის სამეგობრო დაგვპატიჟეს. თავი მოვიყარეთ რამდენიმე წლის დიაპაზონის სკოლელმა ბიჭებმა. ეს იყო ჩვენი “დიდი საძმო”, ანუ სკოლელების სასტავი, რომლებსაც ერთმანეთთან კარგი ურთიერთობა გვქონდა. უკვე ციოდა და ბარში სასიამოვნოდ მოვისვენეთ. მოიტანეს შამპანურიც და ცოტ-ცოტას ყველა ვსვამდით. რაღაც მომენტში იქვე მდგარ პიანინოსთან აღმოვჩნდი და დავიწყე ცნობილი ბლატნოი სიმღერების აკორდების აღება. ძალიან ბევრი ადამიანი ამყვა:

“ნინკა კაკ კარწინკა
ს ფრაერამ გრიბიოტ
დაი მნე სენ აფინკუ
ია პაიდუ ვპერიოდ”

“გოპ სტოპ
მი პადაშლი იზ ზა უგლა…”

და ასე შემდეგ, უსასრულოდ. ცოტა ხანში უკვე ბოლო ხმაზე ვხაოდით. მერე შამპანურისგან თავბრუსხვევა ვიგრძენი, ავედი ტუალეტში და პირველად ცხოვრებაში ვარწყიე. იმწუთასვე გამოვფხიზლდი.

როგორც სკოლაში, თხილამურების ვარჯიშებზეც აღარ დავდიოდი, მაგრამ ჩემი და კი დამყავდა. 1992 წლის შემოდგომის ერთ ბნელ საღამოს, ლოკომოტივზე რო დავტოვე, ვაკის პარკით ამოვედი უცხო ენებთან და პირდაპირ რეიდზე მოვხვდი. ვიღაცამ დამისტვინა. მივიხედე და ავტომატიანი პოლიციელი თავისკენ მიხმობდა. მივედი. მკითხა, აქ რა მინდოდა. ვუთხარი. აბა ხელები აწიეო. გამჩხრიკა, მერე ამოიღო ჩემი საფულე, გახსნა და ჩაიხედა. შიგნით მედო ჩემი დისთვის ნაყიდი საღეჭი რეზინები Love is… და ბლომად ფული.

მეგონა წამართმევდა, მაგრამ არაფერი უთქვამს. დამიბრუნა, წადი და შუაღამისას პარკში ნუ დადიხარო. მადლობა გადავუხადე და თამარაშვილის დასაწყისში რო პურის მაღაზია იყო, მანდ მივედი, მაგრამ იმხელა რიგი დამხვდა, ხელებზე ნომრების დაწერა დაეწყოთ უკვე. მაგის დრო არ მქონდა და ისევ ჩემს დას მივაკითხე ვარჯიშზე. პურის რიგები უკვე ეშხში შედიოდა, მაგრამ ეს ჯერ კიდევ ლაითი დასაწყისი იყო. რამდენიმე თვეში ყველაფერი ბევრად გართულდა, უბრალოდ მე იქ აღარ ვიყავი.

ვარჯიშის შემდეგ პოლიტექნიკურთან ამოვედით და იქვე, მიწისქვეშა გადასასვლელში, პეკინის გამზირის ქვეშ მოთავსებულ ფოტოატელიეში შევედით. უკვე გვიანი იყო, მაგრამ ფოტოგრაფი ადგილზე დაგვხვდა. ვუთხარი, რომ ფოტოს გადაღება გვინდოდა. დაგვსვა, და გადაგვიღო. ფული გადავუხადე და სახლში წამოვედით. კარგი ფოტო გამოვიდა. ჩემი ბუშლატიანი ხელი ჩემს დაზე მაქვს გადახვეული. ჩემი და პატარაა და იღიმის.

მეორე დღეს სახლში რო მივედი სკოლიდან, ბებიაჩემი ნამტირალევი დამხვდა. რა მოხდა-მეთქი, და გაგრა დაეცაო. ტელევიზორში გაგრის სიახლოვეს, ავტოკოლონაზე თავდასხმისას დაღუპული ქართველი ჯარისკაცების დანახშირებულ სხეულებს აჩვენებდნენ.

აფხაზეთიდან არ მოდიოდა კარგი ამბები, მაგრამ მაინც არ მეგონა, რომ დავმარცხდებოდით. ამასობაში უცხოური პასპორტები გაგვაკეთებინეს და მოსკოვიდან დღე-დღეზე ველოდებოდით ისრაელის ვიზებს. ბოლოს გვითხრეს წასვლის თარიღიც – 10 ნოემბერი.

8-ში თუ 9-ში სკოლის მეგობრებთან ერთად ნუცუბიძის პლატოზე ერთ-ერთის სახლში ჩემი “პრაშალკა” მოვაწყეთ. ჩემი კლასელის უფროსი ძმა თამადობდა. სხვათა შორის ძალიან ცოცხალი სუფრა იყო, შაბლონური სადღეგრძელოების გარეშე. ძალიან ვიმხიარულეთ. თამადამ “უფროსი ძმის” პოზიციიდან მეგობრულად დაგვცინა “მესამოცელებმა რო გვცემეს”. უკვე კარგა ხანი იყო გასული, რაც იქ ვიყავით. საძინებელში შევედი დასარეკად. მაგნიტოფონი რუსულ ბლატნოი კასეტას უკრავდა, ოღონდ ამჯერად სიმღერა იყო რუსეთიდან გადახვეწილ თეთრგვარდიელზე:

“ნე პიშიტე მნე პისემ
დარაგაია გრაფინია,
დლია სუროვავა ჩასა
პისმა სლიშკამ ნეჟნი”

სოფოს ტელეფონი ავკრიფე და საწოლზე ყურმილით დავწექი გულაღმა. ვუთხარი, რომ ხვალ მივდიოდი. ბედნიერი მგზავრობა მისურვა.

რო წამოვედით, ძალიან გვიანი იყო. ტრანსპორტზე რა თქმა უნდა ლაპარაკიც ზედმეტი იყო, ამიტომ ფეხით მოვდიოდით სრულიად უკაცრიელ ნუცუბიძის ქუჩაზე.

სადღაც შუა გზაში ტროტუარზე ჩამომჯდარი კაცი გამოგველაპარაკა და სახლში შეგვიპატიჟა. მართალია, ძალიან მთვრალი იყო, მაგრამ რატომღაც მაინც შევყევით, ალბათ ჩვენც კარგად ვიყავით, თუმცა ასე არ მახსოვს.

კაცის ოთახი სპორტული სიგელებით, მედლებითა და თასებით იყო მორთული. ნალექიანი ღვინო უცნაურ სასმისში ჩაესხა, მგონი სულაც თასი იყო, და რიგრიგობით ვამბობდით სადღეგრძელოებს. კაცმა გვითხრა, რომ ბოქსიორი იყო და, თუ არ ვცდები, კასიუს კლეისთან ქონდა ნაბრძოლი. მალევე გვერდითი ოთახიდან ვიღაც ქალი გამოვიდა და გვეჩხუბა – უფრო იმ კაცს, მაგრამ ჩვენც გვეხებოდა – ამის დროა ახლაო? და მართალიც იყო.

ჩვენი რეისი თბილისის აეროპორტის ე.წ. სამთავრობო შენობიდან მიფრინავდა. ფოიეში 40-ვატიანი ნატურები ბჟუტავდა ისე, რომ ერთმანეთის სახეებს ძლივს ვარჩევდით. ომიც და მთლიანად ქვეყანაც უკვე ძალიან შავბნელ ფაზაში იყო შესული და ყველგან გაუპარსავი იარაღიანი სამხედროები ირეოდნენ, მათ შორის სასაზღვრო შემოწმებაზეც. სანამ პასპორტის კონტროლს გავივლიდი, დედაჩემი გადავკოცნე, ბუშლატიდან მანეთების დასტა ამოვიღე და მივეცი. აწი მაინც აღარაფერში გამომადგებოდა და კინაღამ დამავიწყდა.

მოსაცდელ დარბაზში მარტო დავრჩი. ისრაელის პროგრამის ბავშვები კი იყვნენ, მაგრამ იმ მომენტში ერთმანეთისთვის არავის ეცალა, ზოგი მშობლებს და ზოგიც რაღაც გაუგებარს ვემშვიდობებოდით, მაგრამ ამას ჯერ მაინც ვერავინ ხვდებოდა.

ბუფეტში შევედი, სადაც ერთის გარდა ყველა მაგიდა დაკავებული იყო. “ფანტა” ავიღე და ჯიბიდან მენთოლიანი შავი More გავაძრე. ასანთი არ მქონდა და გვერდით მაგიდაზე მჯდომ ბიძებს მოწიწებით ვთხოვე ცეცხლი. ერთ-ერთმა ასანთი გამომიწოდა და ცოტა გაღიზიანებულმა მკითხა, რამდენი წლის ვიყავი. მეთქი – 15-ის. სად მიდიხარო. მეთქი – ისრაელში. ისრაელში მოსწავლეები სიგარეტს არ ეწევიანო. მე დამცინავად გავუღიმე, თავი დავუქნიე და “ფანტას” მივუბრუნდი. მეგონა, რომ სხვის საქმეში ეჩრებოდა, მაგრამ ახლა რომ წარმოვიდგინე, ალბათ ძაან ცუდი სანახავი ვიყავი მბჟუტავ აეროპორტში, ჩემი ლურჯი ბუშლატით, წვრილი, შავი მენთოლიანი სიგარეტით ხელში.

ჩვენი რეისი თელ-ავივში მინ-ვოდის გავლით მიფრინავდა იმის გამო, რომ თბილისის აერპორტში საკმარისი რაოდენობით ავიასაწვავი არ ჰქონდათ. მინ-ვოდიში რომ დავეშვით, ძალიან ცხელოდა და სანამ საწვავს ველოდებოდით, ტრაპზე გავედით გასანიავებლად. სტიუარდესა, დაღლილი სახით, ყავისფერ საბჭოთა ჭიქებში მგზავრებს წყალს უსხამდა. ყველა რაღაცაზე ეჯიჯღინებოდა და ეს გოგო უკვე ინდიფერენტულობიდან შეღონებულში გარდამავალ გამომეტყველებას იღებდა ყველაფერზე. წყლიანი ჭიქა მეც გამომიწოდა. პირთან მივიტანე დასალევად და დაელმებულმა ჭიქაში მოტივტივე ბუზი დავინახე. შეგნებული ადამიანის ღიმილით დავუბრუნე ჭიქა. მან დახედა, არაფერი უთქვამს და სხვა ჭიქა ამივსო.

თბილისისა და მინ-ვოდის აეროპორტის შემდეგ თელ-ავივის აეროპოტი ლას-ვეგასად მომეჩვენა. შენობიდან გასვლისას ავტომატური კარი რომ გაიღო, პირველ რიგში სითბოს სუნი მეცა, მერე კი ყვითელი შუქით გადანათებული პალმები დავინახე. მიკროავტობუსში ჩაგვსვეს და დავიძარით. მანქანა პრიალა გზაზე მისრიალებდა და რადიოში გაუგებარ ენაზე ლაპარაკობდნენ. გზებზე ხაზებად ანათებდა ასფალტში ჩამაგრებული მზის ამრეკლები.

სკოლაში თავიდან გაძლიერებული ებრაული ენის პროგრამა გვქონდა. დასვენების დღეებში თავდაპირველად ერთ-ერთ სკოლელს გააყოლეს ჩემი თავი, რადგან ერთადერთი ვიყავი, ვისაც ისრაელში ნათესავი არ ყავდა.

ეს რუსი ებრაელების ოჯახი იყო, რომელიც თელ-ავივის ერთ-ერთ სატელიტ ქალაქში ცხოვრობდა. პირველად ვნახე MTV პირდაპირ ეთერში. Guns’n’Roses-ის November Rain-ის კლიპი გადიოდა. მერე კი დაიწყო U.S.U.R.A.-ს Open Your Mind, რომელსაც მონუსხული ვუყურებდი. გათიშვამდე ვიჯექი ტელევიზორთან და ბოლოს ჩამეძინა. დამესიზმრა მოხუცი ქალი, რომელიც ივრითზე მელაპარაკებოდა და მეც ყველაფერი მესმოდა, აბსოლუტურად.

რამდენიმე კვირაში თბილისიდან პირველი წერილები ჩამოვიდა. დედაჩემი მწერდა, რომ თბილისში მოულოდნელად გაზი წავიდა და ჩემი და, დედაჩემის მეგობრის შვილებთან ერთად, იპოდრომზე გირჩებს აგროვებდა ცეცხლის დასანთებად. მერე ამ გირჩებზე ბორში მოუხარშავთ და ჩემს საწყალ დას, რომელიც არასდროს არაფერს ჭამდა, ეს გირჩების ბორში ერთ წამში შეუთქვლეფია.

ჩემი და, თავის მხრივ, მწერდა, რომ კორპუსში ნაგვის ბუნკერი გაიჭედა და ბინაში საშინელი სუნი იდგა.

ჩემი ძმაკაცი მწერდა სკოლის ამბებს. გაკვეთილებზე რა ხდებოდა. როგორ იპარავდნენ ჩვენი ძმაკაცები აკუმულატორებს მანქანებიდან, გართობის პონტში.

უკვე დეკემბერი იყო. ჩვენი სკოლა-ინტერნატის გასართობ ოთახში ვიჯექი უმიზნოდ და ტელევიზორს ვუყურებდი. ახალი ამბები დაიწყო და უცებ მივხვდი, რომ წამყვანის ნათქვამი თითოეული სიტყვა მესმოდა. ასე ერთი ხელის მოსმით ამუშავდა ტვინში ივრითის დრაივერი, რომელიც დღემდე მუშაობს.

თვის ბოლოს ზამთრის არდადეგებზე წაგვიყვანეს ქვეყნის ჩრდილოეთში. ხაიფა, ნაჰარია, გოლანის მაღლობები, ბოლოს კი გალილეა და მისი უმაღლესი წერტილი – ცფატი. ახალი წლის წინა დღეები იყო, თუმცა ისრაელში ამ დღესასწაულს მაინც არ აღნიშნავდნენ.

ისრაელის პროგრამის ბავშვებს ერთ ბანაკში მოგვიყარეს თავი, პეტერბურგის მსგავსად, და დაიწყო აღვირახსნილი სმა. უკვე გვიანი ღამე იყო, მთვრალ ხალხს რომ გამოვერიდე და ვერანდის გავლით ცარიელ ბუფეტში შევედი, სადაც ყავის აპარატი მეგულებოდა. მერე ჭიქით ხელში ვერანდაზე დავჯექი და ქვევით გადავიხედე, სადაც ცფატის შუქები ბჟუტავდა.

ცფატი, იერუსალიმთან, ტიბერიასთან და ჰებრონთან ერთად, წმინდა ქალაქად ითვლება, და მე-16 საუკუნიდან მოყოლებული ასეთად რჩებოდა, კაბალასა და ებრაული მისტიციზმის მიხედვით.

– სიგარეტი ხომ გაქვს? – მკითხა ვიღაცამ გვერდიდან. გავხედე და ერთი უზბეკი ბიჭი იყო, რომელსაც სახეზე ვცნობდი ამ საერთო ღონისძიებებიდან, მაგრამ პირველად ველაპარაკებოდი.
– კი, მაქვს – სიგარეტი გავუწოდე.
– ყავაზე მიყვარს და… – მოიბოდიშა ბიჭმა.
– მეც მიყვარს, უბრალოდ ახლა ვერ ვეწევი – ყელი მტკივა.
– ტეხავს – მითხრა ბიჭმა – მადლობა.
და შენობისკენ წავიდა. რამდენიმე ნაბიჯი გადადგა, მერე მოტრიალდა და – ს ნასტუპაიუშიმ! – მომაძახა რუსულად.
– ს ნასტუპაიუშიმ! – ვუპასუხე მეც.

მერე ისევ ქვევით გადავიხედე. ნისლის მეტი აღარაფერი ჩანდა და მაგრად ციოდა.

Gabriela Langhof

September in Sukhumi

September 1992/93 in Abkhazia
The month of September 1992 in Abkhazia was a month of fierce fighting. Human rights abuses such as looting, pillage or hostage-taking were committed by all sides of the conflict. During September 1992 the Georgian forces had two principal objectives: overrunning Gudauta and eliminating Abkhaz resistance in the Ochamchire region. Heavy weapons were used, including air power: Rocket, bombing, strafing attacks, a SU-25 fighter-bomber aircraft. A ceasefire agreement on September 24 was broken, as it would be repeatedly in the next months of the conflict.

Already on August 18, the Georgian National Guard had stormed the parliament building in Sukhumi. Abkhaz cultural monuments had been destroyed, university buildings sacked, museums and other cultural collections broken up, and the Abkhaz national archives burnt. The Georgian military took the small town resorts on the Black Sea Coast north of Sukhumi, including Gagra. In the first two months, the war was fought mostly in hand-to-hand combat on the streets and beaches of Sukhumi. The local residents were almost entirely unarmed and surprised by the Georgian combatants, who murdered and intimidated the local residents, looted and pillaged homes, targeting ethnic Abkhaz. One testimony remembers:

On September 13, Georgian guardsmen came to my neighbors on the ninth floor. I live on the sixth floor. They were yelling, so I heard everything. They said: “Give us your gold!” My Georgian neighbors went up to them and said: “Why are you doing this?” They answered: “They are Abkhaz and we can do what we like. […] Mkhedrioni would drive around at night and shoot out the windows. They would yell: “Abkhaz!…This is your death!” They would [also] go out on the balconies and just throw things off: crystal, dishware, [you name it].

Georgian forces exercised control of the Abkhaz territory according to ethnic selection of the population, aiming to intimidate and to drive civilian populations out of their home places.This established the further pattern of human rights abuses on ethnically-based policies, which made the Abkhaz flee Sukhumi. Efforts by the military persons in charge to make fighters accountable for their crimes have been little.

Another refugee family described how drunken men broke into their apartment firing automatic weapons and telling them to leave Sukhumi “forever, because Sukhumi is Georgian.” The family claimed that the soldiers stole jewelry, assaulted the husband, and then threw them all out into the street. The same witnesses reported seeing dead civilians, including women and elderly people, in the street, although fighting had been over for days.

The Abkhaz government withdrew north of Sukhumi, to the town of Gudauta where it announced a full-scale mobilization, searched for military supplies and political support by Russia. Volunteers and mercenaries arrived from the member states of the Confederation of Mountain people, in particular Chechens, but also Russians, Cossacks and fighters from the Abkhaz diaspora from Turkey or Syria.
It took the Abkhaz three attempts to retake Sukhumi. Abkhaz forces attacked Sukhumi with the assistance of Russian military equipment and logistics on January 5, mid-March and on July 1, 1993. Testimonies report of periods of shelling, living in cellars, seeing neighbours and relatives fall to indiscriminate shelling:

The most serious attack came on March 16. At 12:30 a.m. the artillery shelling started. (…) We moved in with my brother because it was farther from the front. At 9 a.m. my father was walking toward that point. Seven Abkhaz soldiers took him behind the house and killed him. Soldiers told us: “There is a body behind the house. See if it belongs to you.” We saw the body on March 18. He was brought home by my cousin and a friend. He had all his identification papers on him, but the page with his name on it in Georgian had been torn out. We recognized him from his tattoo. The middle finger of his right hand had been cut off. He had bullet wounds: two to his neck, two to his chest: one near the heart, and one near the middle. He had seven or eight bullet holes across his stomach. The left top part of his head was blown off: no ear, no eye. I am a fighter, so I know: these were bullets from a whole magazine.

On 16 September 1993, another cease-fire was broken, this time it was Akhaz troops heavily attacking Sukhumi, condemned by the UN and Russia. This attack forced 230.000 to 250.000 Georgians to flee. Some were evacuated by sea, many fled through the mountains of Svanetia, many died of hunger and exposure.
With the attack came a wave of atrocities against the Georgian population: murder, looting, rape and torture. Foreseeable waves of revenge, human rights abuses and war crimes against the Georgian population were not stopped by the Abkhaz forces, but encouraged in order to drive the Georgian population out of the town. Many of the human rights violations matched the ones in 1992, many fighters on the Abkhaz side were refugees who fled Georgian forces, taking revenge. Georgian neighbourhoods were looted and sacked. Abkhaz refugees took over the abandoned homes by fleeing Georgians.

Between these months of September 1992 and 1993, there was a lot of firing without attempts to discriminate between civilian and military targets. On both sides, grad rockets, which have little accuracy and are highly lethal to unprotected victims, were launched. Mass hostage takings with population exchanges were carried out, aiming at producing ethnically homogeneous zones.

In a typical scenario, reportedly practiced by both Georgian and Abkhaz forces against civilians, a man would be stopped on the street by armed men and asked his identity or place of residence. If he identified himself as from an enemy group, the men would humiliate, threaten and beat him with fists and rifle butts. Then they would force him to take them to his home, where they would beat and intimidate the family, including children, and sometimes subject one or all to mock executions in front of the others. They would then typically rob the family, and sometimes take the male members, sometimes to terrorize them and their families, and sometimes to torture and execute them. Often these visits were repeated. Such ethnically-oriented abuse forced much population displacement.

Abkhazia was an ethnical mixed region before the war. Testimonies also said that victims on both sides have been assisted or saved by individuals from the “enemy” ethnic group.

Before the war there were around 525,000 residents in Abkhazia. 239,872 Georgians (45,7%), 93,267 Abkhaz (17,8%), and Russians, Armenians and Greeks. After the war, the ethnic composition significantly differed. In 2003 there were 45,953 Georgians (21,3%) and 94,606 Abkhaz (43,8%). On the Georgian side 4,000 individuals, both civilians and combatants, have been killed, 10,000 wounded. On the Abkhazian side 4,040 have been killed (2,220 combatants, 1,820 civilians) and approximately 8,000 have been wounded.

According to Human Rights Watch “the pattern of the abuses committed over time by all sectors of the opposing forces during the conflict, however, suggests that abuses were not casual or sporadic or unintentional; nor were they a consequence purely of individual initiatives. This raises the question of whether the pattern of abuse by the disparate forces fielded by each side was more a consequence of a lack of control, or of a considered intent to go beyond the limits of the law in the waging of the war. The evidence suggests a combination of both.”

Have perpetrators been brought to justice?
Have human rights abuses and violations of the laws of war been condemned?
Has culpability and complicity in human rights abuses been established?
Has accountability been demanded?

A lot of what happened has been explained. There are explanations by governments, investigations by Human Rights Organizations, condemnations by the UN and perplexity by the EU. There are explanations by Russians who blame Georgians, there are Abkhaz who explain that Georgians have been a threat since ever. There are Georgian politicians who explain that only Russia is the enemy and Abkhazians are friends, while forgetting having killed many of them.

A lot of what happened is not explainable. Neither in factual accuracy, nor humanly, neither in government declarations nor intellectually nor emotionally. A lot of anger, fear, desperation, hopelessness and incomprehension has been felt. There has been bombing, shelling and rocket attacks. Cease-fires have been broken. There are perpetrators and there are victims. Some perpetrators became victims, some victims became perpetrators. There are mourners and widows, injured and crippled. Many are missed. Many have been abused, tortured, raped, looted and expelled from their homes. Many tears have been shed; many prayers have been sent. Many combatants and many civilians are dead, gaps took their places. Open wounds remain painful, asked questions remain open. After all, remaining from this: memories.

Memory

What if there was a complete storage of the past, objective, neither limited by brain capacity, nor by national narrative schemes, nor by geopolitical goals, accessible to everyone? If it would exist, in the current condition, it probably would not be used to create justice, accountability, or a peaceful future. Power about the past for now remains more important than the truth. There are many perspectives on the conflict, more complicated due to current political developments and efforts by Russia to reinforce certain narratives.
Researchers of memory differentiate personal, communicative and cultural or collective memory. Memory is maintained through cultural formation, texts, rites or monuments or through institutional communication such as recitation, practice and observance. It is a process in which personal experiences come together with societal and political circumstances. Handling of the past is free and democratic, if its narration does not only lie in the hands of the ruling elite but is accessible to civil actors. How events are inscribed in private, local and official memory by stakeholders of a government, especially in a state of transition, influences the future stability of a country. Which perspectives have been heard and investigated regarding the war in 1992-1993?
Conflicting narratives
Due to developments in the Georgian civil war between pro- and contra Gamsakhuria forces and attacks by Gamsakhurdia supporters in Mingrelia, it had been difficult for Georgia to carry out the troop withdrawal according to the cease-fire from July 27, 1993. Abkhaz cited Georgia´s failure to comply with the cease-fire agreement when they broke the cease-fire on 16 September 1993 and opened an all-front attack on Sukhumi. On 27 september 1993 they captured the capital of Abkhazia.
For Georgian people, 27 September 1993 is the day of defeat. They remember the massacre in Sukhumi and the following mass exodus from Abkhazia. In Abkhazia, the 27 September is the Day of Liberation of Sukhumi. 30 September, signaling the end of the war for Abkhazians, is celebrated as Independence Day by residents and authorities. Two conflicting narratives on the same historical event have been established.

Memory of the War in Georgia

In Georgia politics of memory since the dismantling of the Soviet Union have been used for state-building and the construction of legitimacy. Russia therein takes the main role as enemy.

Russia already had extensively been involved in the war in 1992-93 and had been responsible for violations of human rights and humanitarian law. Members of the armed forces made available weapons to groups or individuals who would use them to commit atrocities. By the end of the war, Shevardnadze approved Georgia’s membership in the Commonwealth of Independent States (CIS) in order to obtain help by Russian troops to retake the railroads and other key points in Georgia, a step that Russia had pushed for before the war.

With the Five Day War in August 2008 and the Russian recognition of Abkhazian and South Ossetian independence, Russia’s role went over from a third party to the main conflict party, which today heavily affects Georgia’s security situation. The administrative boundary line (ABL) between South Ossetia and Georgia is in control of the Russian Security Forces. Due to “creeping borders”, local residents encounter arbitrary intentions and lose access to markets, gardens, and water sources. The mass conferral of Russian citizenship (“passportisation”) to persons living in South Ossetia and Abkhazia further challenges Georgian sovereignty.

The enemy image of Russia therefore takes the main place in Georgian remembrance culture. In the permanent exhibition of the Soviet Occupation Museum for example, Russia´s role as an aggressor and main enemy of the Georgian independency is the main focus. The transition from the past to present is presented by a map of Georgia showing Abkhazia and South Ossetia as red spots, titling “The Occupation Continues”.
Vasili Rukhadze worked on the creation of a national narrative when he became head of a fact-finding commission to determine the truth in the Georgian-Russian 200-year relationship in 2010. He reminded about the Russian responsibility in Abkhazia and South Ossetia and called for new history textbooks, military cemeteries, memorials and statues of Georgian victims, a national memorial day and the naming of streets and squares after the victims and heroes of resistance to Russian occupation. The aim was to strengthen a common narrative and the national identity. Memorials and monuments were built to support a sense of national and social security.
Together with the victimization of Russian aggression and the enemy image of Russia, the Georgian narrative emphasizes the friendship with the Abkhaz people. A study focussing on memories of IDPs shows that most of them also recall the pre-war Georgian-Abkhazian relationship mainly positive. IDPs expressed a readiness for reconciliation despite war wounds and some expressed an desire for forgiveness: “Although they killed my father, I will never say that Abkhazians are enemies”. They also expressed memories of living together and helping each other.

Memory of the War in Abkhazia

Narratives about the war in Abkhazia seem to oppose Georgian narratives in some ways. In a social scientific survey in 2010, examining public opinion inside Abkhazia, many ethnic Abkhaz expressed their inability to forgive people of other nations for the violence (58%). 5% of the Abkhazian population has been killed, most of Abkhaz families lost at least one member of their family. The national narrative is mainly constructed on these open wounds of the war in 1992-1993. Memorials for the victims and the heroes of the war shape the environment of Abkhazia.
In the Abkhaz narratives, Georgia is regarded as the main threat to Abkhazia, an enemy image that has been created not only during the war. Already in the beginning of the twentieth century, Georgian and Abkhazian historians played crucial roles in elaborating narratives of the history of Abkhazia, with heavy debates to prove that either Georgians or Abkhaz were the first settlers in Abkhazia.
During Soviet times, the Soviet nationalities policy ranked nationalities in a hierarchical system on factors such as population size, geographical location and political leverage. Abkhazia was made an autonomous republic within Georgia in February 1931 and then existed in a federated status in the Georgian republic. Past injustices against the Abkhaz, such as suppressions in the 30s to 50s, already became part of the collective memory previous to the war.
Preceding events of the Abkhazian war were connected to the vanishing of Soviet influence and the challenged legitimacy of the Soviet federal hierarchy. In February 1992, Georgia announced a return to the 1921 constitution, to give Abkhazia legal autonomy, but eliminated its confederated status. Thereafter, ethnic Abkhazians and Georgians formed rival local parliaments in Sukhumi. On July 23, 1992, the Abkhaz Supreme Soviet declared sovereignty.
The beginning of open warfare soon after was connected to the civil war situation in Georgia. Officially on a mission to release hostages, the Georgian National Guard went to the Gali region in the night of August 13-14, 1992 with a mechanized battalion comprising about 1,000 men, five tanks, a helicopter, and ten cannons. The hostages were released few days later, but open warfare began in Sukhumi.
With the end of the war in 1993, the Abkhaz Supreme Soviet proclaimed its independency and adopted a new constitution on November 26, 1994. The independency until today is not accepted by Georgia and the international community, the UN Resolution 876 supports Georgia’s territorial integrity. Perspectives eventually went in completely different directions: Abkhazia seeks recognition of its independence, Georgia since then strives towards the reinstitution of its territorial integrity. Georgia isolates the region strategically: The port, the airport, the Trans-Caucasian railway, and economic cooperation are blocked.
The involvement of Russia in the 2008-war was regarded positively by the Abkhazians, who express a feeling of security since Russia recognized their independence. But Abkhazia is also completely dependent on Russia and relies on economic and military aid, having the Russian Ruble as currency and Russian troops securing their borders.

Healing Open Wounds

Both, Abkhazia and Georgia, built on conflict supporting narratives and rituals. There has been no accountability about war crimes. In Abkhazia there are strong resentments against the Georgian narrative of Abkhaz-Georgian friendship, as it is regarded as paternalistic. In Georgia meanwhile the enemy image against Georgia is not understood, as the official memory focusses on the centuries when Abkhazia was under Georgian rule.
Georgians in Abkhazia, mostly living in the Gali region, are still affected by the conflict due to prohibitions to use the mother tongue as language of instruction, the closing of border crossing points, restricted access to documents and the violation of property and accommodation rights. Most of Georgians who fled during the conflict (IDPs) until now could not go back to their home places.

One example of addressing past war crimes in a non-judgmental attitude can be given by the exhumation of bodies of war victims of both conflict sides. Forensic experts recovered 162 sets of human remains for reburial. After an identification process they were handed over to the families of the deceased. The project was undertaken by the International Committee of the Red Cross (ICRC) and got a good resonance among local people. This is one example for a process that can help to heal wounds from the past.

In a study among internally displaced persons (IDPs) in Georgia in 2010, IDPs agreed with the importance of understanding each other’s perception of the roots of the conflict. While there was also an tendency to transfer responsibility to the other side, 77% agreed that the Georgian and Abkhaz parties need to acknowledge their past mistakes. Other perspectives don’t need to be deemed correct, but hiding behind a discourse of friendship, without critical voices of the other conflict side, provides a feeling of safety that hinders reconciliation. Neglecting Abkhaz views means also neglecting them from being part of an open and democratic Georgian society.

Connections of Past and Future

Hannah Arendt wrote in The Life of the Mind that memory is a re-collection of what is no more. Every remembering needs imagination, as a different image is created in the mind. And every act of thinking implies remembrance. Scientists approved that memory is not a storage, but an active process of recollection of past events. Therefore, we need to be aware of the way in which we recollect the past and of what we create in our mind. This is how we create future, on an individual and on a political level.
A memorial reminding all victims on all the conflict sides, reminding untruths that have been told, and the threat of untruth, the threat of killing, of taking revenge and of opening up new circles of revenge, of faked speeches and of aggressive mindsets, would be a memorial that could let its human observer immerse into the grounds of peace.
As we open up the dialogue on the past, openness is created for the future. History is never dead, it always has something to say for the presence, a lesson to teach, an anecdote to tell, an idea to give or the inspiration to create something that has never been there in the past, something more perfect, beautiful or fair. The border of the conflict is not only the bridge over the Ingurian river, but also the conflicting narratives in the conscience of people.

Sources

Abkhazia celebrates Victory Day, 25 years since the end of the Georgian-Abkhaz War, Jam News, 01.10.2018: https://jam-news.net/video-abkhazia-celebrates-25th-years-since-the-end-of-georgian-abkhazian-war-as-victory-day/ (1.8.2019).

Gegeshidze, Archil. „The isolation of Abkhazia“. Accord. Powers of Persuation. Incentives, sanctions and conditionalitiy in peacemaking. London: Conciliation Resources, Februar 2008.

AI draws Russia’s attention to violations of rights of Georgian border villagers, Caucasian Knot, 03.07.2019: https://www.eng.kavkaz-uzel.eu/articles/47689/ (1.8.2019).

Arendt, Hannah. The Life of the Mind, 1978. San Diego, New York: HBJ, 1978.

Assmann, Aleida and Linda Shortt. Memory and Political Change. Palgrave Macmillan Memory Studies. Basingstoke, New York: Palgrave Macmillan, 2012.

Assmann, Jan and John Czaplicka. „Collective Memory and Cultural Identity“. New German Critique, Spring – Summer 1995.

Coppieters, Bruno: The roots of the conflict, 1999. Accord. A question of sovereignty. The Georgia-Abkhaz peace-process. Conciliation Resources, 1999. pp. 14-19.

De Waal, Thomas. Engagement with Separatist Territories, Carnegie Europe, 17.01.2017.

Dundua, Salome, Karaia, Tamar and Zviad, Abashidze: National narration and Politics of Memory in post-socialist Georgia, Slovak Journal of Political Sciences, De Gruyter, Vol. 17, No. 2, 2017. pp. 222-240.

Ferris-Rotman, Amie. Georgia’s rebel Abkhazia to allow Russian base, Reuters, 1.8.2019: https://www.reuters.com/article/us-russia-abkhazia-base/georgias-rebel-abkhazia-to-allow-russian-base-idUSTRE61F3JE20100216 (1.8.2019).

Grono, Magdalena. Displacement in Georgia. IDP attitudes to conflict, return and justice. An analysis of Survey Findings. Conciliation Resources, 2011.

Georgia/Abkhazia: Violations of the Laws of War and Russia´s Role in the Conflict. Human Rights Watch, Report, 1995, Vol. 7, No. 7.

Hammarberg, Thomas and Grono, Magdalena: Human Rights in Abkhazia Today, Palme Center, July 2017.

Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in Georgia (IIFFMCG). Report, September 2009, p. 18.

НАСЕЛЕНИЕ АБХАЗИИ: http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnabkhazia.html, (26.08.2019).

O´Loughlin, John, Kolossov, Vladimir and Toal, Gerard: Inside Abkhazia: Survey of Attitudes in a De Facto State, Post Soviet Affairs, 27, 2011.

Schmidt, Siegfrid J. „Gedächtnis-Erzählen-Identität“. Mnemosyne. Formen und Funktionen der kulturellen Erinnerung. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag, 1991.

Shen, Helen. „Portrait of a Memory“. Springer Nature, Vol 553, 11.01.2018, pp. 146-148.

Toria, Malkhaz: Remembering Homeland In Exile: Recollections of IDPs from the Abkhazia Region of Georgia, Journal on Ethnopolitics and Minority Issues in Europe, Vol. 14, No. 1, 2015, pp. 48-70.

Toria: Malkhaz: „The Soviet occupation of Georgia in 1921 and the Russian–Georgian war of August 2008. Historical analogy as a memory project“. The Making of Modern Georgia, 1918-2012. The First Georgian Republic and its Successors. London: Routledge, 2014. pp. 316-335.

25 years since the Georgian-Abkhaz War: Georgia marks 27 September as the day Sukhumi fell, Jam News, 27.09.2018: https://jam-news.net/25-years-since-the-end-of-the-georgian-abkhaz-war-georgia-marks-27-september-as-the-day-of-the-fall-of-sukhumi/, 1.8.2019.

Zemskov-Züge, Andrea. „History Dialogue between Georgian and Abkhaz: How Can Working with the Past Pave New Waves“. The Caucasus Conflicts: Frozen and Shelved? Politorbis, Vol 2, 2015.